فصل دوم

مبانی نظری و پیشینه پژوهش

۲- ۱- مقدمه

در این فصل ابتدا مبانی نظری تحقیق ‌در مورد تعاریف، اهمیت، و مدل ها و انواع نوآوری و نوآوری دانشگاهی، فرایند یاددهی – یادگیری و مهارت اعضای هیئت علمی در فرایند یاددهی یادگیری و مهارت های هفتگانه چرخه یادگیری و انواع یادگیری و یادگیری مادام العمر و ابعاد آن و . . . . مطرح می‌گردد. سپس تحقیقات پیشین داخلی و خارجی بررسی ­شده و در نهایت نتیجه‌گیری از مبانی نظری و تحقیقات پیشین ارائه می­گردد.

۲-۲-پیشینه پژوهش

۲-۱-۱ – نوآوری دانشگاهی

۲-۱-۱-۱- تفاوت خلاقیت و نوآوری و تغییر و اختراع

خلاقیت واژه ای عربی است که ریشه آن خلق، به معنی آفریدن است. در لغت نامه دهخدا خلاقیت، خلق کردن و به وجود آوردن است و خلّاق، شخصی است که دارای عقاید نو باشد. دانشمندان، خلاقیت را با تعابیر متعدد و متنوعی تعریف کرده‌اند؛ به طوری که گاهی هر تعریف فقط بیانگر یک بعد از ابعاد فراگرد خلاقیت است. برای مثال، هربرت فوکس معتقد است که فراگرد خلاقیت عبارت است از هر نوع فراگرد تفکری که مسئله ای را به طور مفید و بدیع حل کند.

همچنین به اعتقاد جرج سیدل، توانایی ربط دادن و وصل کردن موضوعات، صرف نظر از اینکه در چه حوزه یا زمینه ای انجام گیرد، از مبانی بهره گیری خلّاق از ذهن است. اریک فروم نیز متعقد است که خلاقیت، توانایی دیدن (آگاه شدن) و پاسخ دادن است. استیفن رابینز خلاقیت را به معنای افکار به شیوه ای بی نظیر با ایجاد ارتباط غیر معمول بین نظرات، تعریف ‌کرده‌است. خلاقیت عبارت است از فراهم ساختن اندیشه ها و روش های تازه در برخورد با مسائل و فعالیت ها . خلاقیت فرایند تکامل بخشیدن به دیدگاه های بدیع و تخیلی درباره موقعیت های مختلف نیز تعریف شده است. خلاقیت عبارت است از توانایی تلفیق ایده ها به شیوه ای منحصر به فرد برای برقراری ارتباط غیر معمول بین ایده های مختلف. در حالی که نوآوری فرایند به کار بردن یک ایده خلاق و تبدیل آن به یک محصول، خدمت یا شیوه مفید می‌باشد. نویسنده دیگری خلاقیت را به کارگیری توانایی‌های ذهنی برای ایجاد یک فکر یا مفهوم جدید دانسته است. (محبوبی و توره ، ۱۳۸۷)

نوآوری یعنی به اجرا گذاشتن یا تولید محصولات و خدمات جدید یا قبول روش های نو به صورت اقتصادی. نوآوری با طرح و برنامه است. جهت گیری آن در راستای ایجاد فایده و منفعت اجتماعی است. بدین ترتیب یک شرکت نسبت به احتیاجات و شرایط جدید محیطی انطباق پذیر می‌گردد. تقلید هم یک نوع تغییر به شمار می‌آید نوآوری به معنای ایجاد، قبول و اجرای ایده ها و فرآیندها و محصولات یا خدمات جدید است. ‌بنابرین‏ نوآوری، استعداد و توانایی تغییر یا انطباق را به وجود می آورد. نوآوری، فرایند اخذ ایده خلاق و تبدیل آن به محصولات، خدمات و روش های جدید عملیات است. خلاقیت پیدایی و تولد یک اندیشه و فکر نو است. در حالی که نوآوری عملی ساختن آن اندیشه و فکر است. (خی خیلیون ، ۱۳۸۱)

اگر چه واژه خلاقیت با نوآوری به طور مترادف استفاده می شود اما غالب محققان معتقدند که دو اصطلاح نوآوری و خلاقیت باید به طور جداگانه مدنظر قرار گیرند، چرا که دارای معانی و تعاریف جداگانه ای مخصوصاً در سازمان ها هستند. . خلاقیت اشاره به آوردن چیزی جدید به مرحله وجود، دارد. در حالی که نوآوری دلالت بر آوردن چیزی جدید به مرحله استفاده ، دارد. ماهیت خلاقیت یا اختراع از نوآوری را به وسیله این معادله می توان تفکیک گردد: انتفاع + اختراع + مفهوم = نوآوری

در معادله نوآوری فوق، “مفهوم” اشاره بر ایده ای است که با توجه به چارچوب مرجعی آن فرد، بخش یا گروه، سازمان و یا یک دانش انباشته شده جدید است. کلمه “اختراع” اشاره به هر ایده ای جدید است که به حقیقت رسیده باشد. کلمه “انتفاع” بر به دست آوردن حداکثر استفاده از یک اختراع دلالت دارد. همچنین با توجه ‌به این که تلاش‌های خلاق بایستی منجر به نتایج خلاق شود، پس نوآوری، خلاقیت عینیت یافته می‌باشد. (تولایی و همکاران، ۱۳۸۷)

خلاقیت یعنی استفاده از اندیشه‌های قبلی و تولید اندیشه‌های جدید. در نوآوری از اندیشه‌های تولید شده استفاده می شود در ریشه هر نوآوری یک فکر خلاق پنهان است. آلرشت خلاقیت و نوآوری و وجه تمایز آن ها را ‌به این صورت مطرح ‌کرده‌است که خلاقیت یک فعالیت ذهنی و عقلانی برای به وجود آوردن ایده جدید و بدیع است؛ حال اینکه نوآوری تبدیل خلاقیت به عمل یا نتیجه است. او نوآوری را عملیات و مراحل مورد نیاز برای نتیجه گیری یک فکر بکر و واقعیت جدید می‌داند. از این زاویه شخص خلاقی ممکن است نوآور نباشد یعنی می‌تواند دارای ایده های جدید و نو باشد، ولی توانایی عرضه و یا فروش آن ها را نداشته باشد. ‌بنابرین‏ فرد نوآور، غالباً خلاق است ولی همه افراد خلاق لزوماًً نوآور نیستند (خی خیلیون ، ۱۳۸۱).

خلاقیت نقطه آغاز نورآوری موفق است. ‌بنابرین‏، نیاز به پرورش و توسعه دارد. نویسنده ای اعتقاد دارد خلاقیت به طور معمول به توانایی و قدرت پرورش افکار نو مربوط می شود، در حالی که نوآوری به معنای استفاده از این افکار است. نوآوری فرایند دریافت فکر خلّاق و تبدیل آن به محصول، خدمت یا شیوه ای نو برای انجام دادن کا‌رها است. . در واقع؛ نوآوری، بهره برداری موفقیت آمیز از ایده های نو است. (محبوبی ، توره ، ۱۳۸۷)

خلاقیت بیشتر یک فعالیت ذهنی و فکری است؛ اما نوآوری بیشتر جنبه عملی دارد؛ در حقیقت محصول نهایی خلاقیت است. نوآوری در خط مشی ها، فرآیندها و فنون نیز مانند فعالیت ها و رفتارهای افراد اتفاق می افتد. نوآوری مهارتی است که با بسیاری همکاری های دیگر همراه است. وات من می‌گوید: اگر بخواهید نوآور باشید بایستی تا حدودی باز برخورد کنید سعی کنید اشتباهاتی مرتکب شوید! اگر افراد شکست نخورند چیزی هم یاد نمی گیرندخلاقیت و نوآوری آن چنان بهم عجین شده اند که شاید به دست دادن تعریف مستقلی از هر کدام دشوار باشد، اما برای روشن شدن ذهن می توان آن ها را به گونه ای مجزا هم تعریف نمود.

فصل سوم از پایان نامه حاضر به بررسی آثار ناشی از ختم رسیدگی و صدور رأی در دو نهاد داوری مذبور اختصاص یافته و در چهار مبحث این نقش را ایفا می کند. به نحوی که در مبحث اول آثار عام ناشی از رأی‌ صادره به لحاظ قدرت اثباتی رأی‌ صادره، قاعده­ فراغ، اعتبار امر مختومه و جریان قاعده نسبیت آرای مورد بررسی قرار گرفته و مبحث دوم به موضوع ابلاغ رأی‌ به لحاظ شرایط ابلاغ رأی‌ و آثار آن می پردازد. در مبحث سوم اجرای رأی مورد توجه بوده و ذیل آن نحوه­ اجرای رأی و ضمانت عدم اجرای آن بررسی گردیده است. آخرین مبحث پایان نامه، دو نهاد هدف را به لحاظ تصحیح رأی‌ و اعتراض به آن مورد بررسی قرار می‌دهد. در پایان نیز نتیجه گیری و پیشنهاد به عنوان ثمره کار نگاشته می شود.

فصل یکم:

«کلیّات»

فصل یکم: کلیّات

طرح موضوع

خصوصی سازی فرآیندی نوظهور بوده و محافل حقوقی مجال چندانی برای شرح و بسط مباحث آن نداشته اند. بر این اساس ماهیت و واقعیت های موجود در نهاد داوری موضوع قانون برنامه سوم توسعه نیز در هاله­ای از ابهام بوده و مفاهیم، حدود و ثغور صوری این نهاد به روشنی معلوم نمی باشد. از این روی ابتدا باید دانست اصولاً مفهوم خصوصی سازی و داوری چیست؟ یا اینکه داوری چه انواعی داشته و نهادهای مورد بحث دارای چه انواعی هستند. همچنین در بررسی مفاهیم دو نهاد مورد بحث با مفاهیم مشابهی بر خواهیم خورد که تفکیک آن­ها از بحث حاضر می‌تواند در شناخت هر چه بیشتر نهاد های مذبور راهگشا باشد. در نهایت به عنوان طرح کلی بحث بررسی ماهیت نهادها و معایب و مزایای آن ها می‌تواند در هدف شناسی موضوع بسیار مؤثر بوده و جهات لازم برای تحلیل بایدها و نباید ها را تعیین نماید. در این فصل به مباحث یاد شده خواهیم پرداخت:

۱-۱-تعریف­ها

در این مبحث، ذیل دو گفتار، ابتدا به تعریف داوری پرداخته سپس واژ­ه­ی خصوصی سازی را در ادبیات حقوقی و اجتماعی کشور مورد بررسی و تعریف قرار می‌دهیم. در پایان تعریف اختیاری را به عنوان آنچه در ادامه، از داوری و خصوصی سازی مورد اعتنا خواهد بود را عنوان می نماییم:

۱-۱-۱-تعریف داوری

در این گفتار داوری را به لحاظ لغوی و اصطلاحی تعریف کرده، مفهوم داوری را در قانون و اسلام بیان نموده و برخی از مبانی قرآنی آن را با توجه به سیطره­ی قرآن بر تمام سطوح حقوقی و اجتماعی کشور، شرح خواهیم داد:

۱-۱-۱-۱- تعریف لغوی داوری^[۲]

در لغت آمده است: «داوری حاصل مصدر است از ۱- شکایت پیش قاضی بردن، تظلم ۲- یک سو کردن مرافعه، حکومت میان مردم، قضاوت»(معین، ۱۳۶۲،ص۱۴۹۳). در لغت نامه دهخدا داوری یعنی: «عمل داور، قضا، حکومت، قضاوت، حکم دیوان کردن، حکمیت، یک سو نمودن میان نیک و بد و محاکمه کردن و… روز قیامت که بود داوری شرم نداری که چه عذر آوری! (نظامی) »(دهخدا، ۱۳۳۸،ص۲۳۱). در ترمینولوژی حقوقی آمده است: «در زبان فارسی داوری به معنی احقاق حق، ترافع نیز آمده است و در اصطلاح قضایی داور است. داور^[۳] در زبان فارسی به معنی قاضی است و در عصر ما به کسی گفته می شود که سمت قضا در دستگاه دولتی ندارد ولی در مرافعات بالقوه و یا بالفعل رسیدگی قضایی کرده و فصل خصومت نموده و رأی می‌کند»(جعفری لنگرودی، ۱۳۸۱،ص ۱۷۸۷).

در مقایسه معنای داوری در ادبیات عرب آمده است: «معادل عربی داور^[۴] و داوری کردن به ترتیب حکم و حکمیت می‌باشد ‌بنابرین‏ مراد از داوری کردن همان حکمیت است. در فقه نیز داوری همان حکمیت معنی شده است و داور را محکَّم (بر وزن مُجَهَّز) و قاضی تحکیم گویند. در زمان­های قدیم سازمان رسمی وجود نداشت و مردمان به قاضی انتخابی (قاضی به تراضی) به توافق مراجعه می‌کردند و اگر قاضی واجد شرایط قضا بوده است عنوان قاضی بر او منطبق می شد و اینکه از نظر فقه امامیه داور باید مجتهد باشد»( جعفری لنگرودی، ۱۳۸۱، ص ۱۸۷۸).

۱-۱-۱-۲- تعریف اصطلاحی داوری

حقوق ‌دانان تعاریف متعددی از داوری به عمل آورده اند که در ذیل به آن ها اشاره می‌کنیم. برخی در تعریف اصطلاحی داوری چنین اذعان می دارند « داوری فصل خصومت به توسط غیر قاضی و بدون رعایت تشریفات رسمی رسیدگی دعاوی است»( جعفری لنگرودی،۱۳۸۱،ص ۱۸۷۸). همچنین آمده است: « داوری عبارت است از رفع اختلاف از طریق حکمیت اشخاصی که اصحاب دعوی آن ها را به تراضی انتخاب نموده و یا اینکه از طریق مراجع قضائی به قید استقراء برگزیده شده اند»( احمدی، ۱۳۷۷،ص ۴۱۶). در تعریفی مشابه آمده است: «داوری فصل خصومت است توسط یک یا چند نفر به شیوه ای جدا از فصل خصومت توسط قضات دادگاه هاست»( متین دفتری، ۱۳۷۸،ص ۸۴).

دقت نظر در تعریف اخیر ذهن را با سوالاتی چند روبه رو می‌کند که پاسخ به هر کدام از آن سوالات به نحوی، ایراد تعریف مذبور را نمایان کرده و در نهایت باعث دستیابی به دیباچه ای عمیقتر نسبت به تعریف اصطلاحی داوری خواهد شد. به عبارتی با توجه به تعریف فوق باید دانست؛ اولا:ً داوری فصل خصومت است یا روش و شیوه ای برای رسیدن به آن؟ که در جواب به نظر باید در مقابل تعریف فوق چنین عنوان کرد که داوری روش فصل خصومت است نه خودِ فصل خصومت. و ثانیاًً: آیا داوری با توجه به تعریف فوق مختص به فرد است و یا در قالب شخص تحت عناوین حقیقی و حقوقی قابل اعمال است؟ به نظر بهتر بود به جای نفر از شخص استفاده می شد. چون در دنیای امروز با توجه به مؤسسات داوری، شخص حقوقی نیز می‌تواند به عنوان داور ایفای نقش نماید.

در تعریفی دیگر آمده است: «داوری یا حکمیَّت عبارت از آن است که طرفین دعوی به اراده­ی خود و یا دادگاه در موارد خاص، موضوع مورد اختلاف را به داور یا حکم ارجاع و داوری یا حکمیت او را با شرایط خاص قانونی مناط حل اختلاف و قاطع دعوی قرار دهند»( واحدی، ۱۳۸۶،ص ۷۷). در نگاهی تطبیقی؛ نویسنده کتاب حقوق تطبیقی نظامهای بزرگ حقوق معاصر در رابطه با تعریف داوری چنین بیان می‌دارد که: «داوری، فنی است که هدف آن حل و فصل مسائل مربوط به روابط بین دو یا چند شخص به وسیله ی یک یا چند شخص دیگر به نام داور یا دوران است»( رنه داوید^[۵]، ۱۳۸۴،ص ۸۴).

علاوه بر تعاریف بیان شده در فوق، تعریف های دیگری هم وجود دارد که به دلیل تشابه تنگاتنگ با دیگر تعاریف از بیان آن ها صرفنظر می شود. اما از میان تعاریف بیان شده در فوق، تعریفی که رنه داوید از داوری بیان داشته جامع و کامل به نظر می‌رسد. زیرا؛ اولا:ً بیان داشته است که داوری یک فن و یا به عبارتی یک روش فصل خصومت است. دوماً: اینکه داوری را برای روابط خصوصی بین یک یا چند شخص به وسیله یک یا چند شخص دیگر می‌داند. این همان است که با مقصود و مطلوب نهاد داوری تعامل بیشتری دارد.

اما نکته ای که نباید از آن غافل ماند این است که به نظر می‌رسد امروزه داوری در قالب هیئت و معمولاً مرکب از سه شخص می‌باشد که اختیارات خود را از یک قرارداد خصوصی می‌گیرد و ‌بر اساس آن رأی می‌دهد. بی آنکه دولت چنین وظیفه ای را به آن ها محول کرده باشد.

۱-۱-۱-۳-تعریف قانونی داوری

قبل از بیان تعریف قانونی امارات ناگزیر از طرح یک مقدمه هستیم: به­ طور کلی ادله از لحاظ اثر اثباتی بر دو قسم­اند: یک قسم ادله­ای هستند که برای دادگاه مفید قطع می­شوند و نسبت به صحت مدعای یکی از طرفین قطع ایجاد می‌کند و قاضی برطبق آن حکم می­دهد. و قسم دیگر که شامل اکثر ادله است آنهایی هستند که مفید ظن می­شوند. بعضی از این قبیل ادله را قانون‌گذار مثبت فرض کرده، یعنی به دادرسان تکلیف ‌کرده‌است که در مقام جهل به احکام و موضوعات ظن حاصل از آن ادله را کاشف واقع بدانند لیکن این کاشفیت تام نبوده و به واسطه­ احتمال خلاف در آن ناقص است. این نوع ادله­ی ظنیه را که قانون‌گذار کاشف واقع فرض کرده «اماره» می­خوانند.

در حقوق قدیم دامنه­ امارات وسیع­تر بود چنان که مطابق حقوق اسلام شهادت به معنای بینه­ی شرعی میزان آن در هر مورد از امارات محسوب می­ شود و وقوع قتل، غصب و نکاح، طلاق، بیع و نظایر آن با بینه ثابت و محرز می­گردد. درصورتی که قوانین امروزی برای شهادت کاشفیت اماره قائل نیست و درجه­ ارزش و تأثیر آن را مطلقاً به نظر دادگاه گذاشته است.

در حقوق عصر حاضر اماره معنای محدود و مخصوصی پیدا ‌کرده‌است. قوانین امروزه اماره را قسمتی از اقسام ادله­ی اثبات دعوا به حساب آورده و خاصیت آن را استنباط امر مجهول از امر معلوم به حکم قانون یا به نظر دادرس تعبیر ‌می‌کنند.^[۱۸]

ماده ۱۳۲۱ قانون مدنی در تعریف امارات به­ طور کلی (که شامل امارات قانونی و امارات قضایی است) گفته است:

«اماره عبارت از اوضاع و احوالی است که به حکم قانون یا درنظر قاضی دلیل بر امری شناخته شود». این تعریف از قانون مدنی فرانسه گرفته شده که می­گوید:

«امارات نتایجی هستند که قانون یا قاضی از پدیده­ معلومی برای اثبات مجهولی استخراج ‌می‌کنند».^[۱۹]

بررسی ونقد تعریف قانون‌گذار از اماره :

اساس و مبنای امارات قانونی غلبه است ولی اساس امارات قضایی غلبه نیست اماره­ی قضایی مرکب از چند قرینه و حاکی است که از اجتماع آن ها برای قاضی، علم عادی به یک مجهول قضایی پیدا می­ شود. آیا این دو سنخ اماره را در یک تعریف گنجاندن دور از شیوه­ قانون نویسی نیست؟

علاوه بر این اماره قضایی همیشه مرکب از اوضاع و احوال است و هیچ وقت بسیط نیست ولی اماره قانونی بسیط است و نمی­ توان گفت اماره­ی قانونی اوضاع و احوالی است که با حکم قانون یا درنظر قاضی دلیل بر امری شناخته می­ شود. در این صورت ذوق قانون نویسی اقتضا می­کرد که تعریف اماره­ی قانونی از اماره­ی قضایی جدا شود.^[۲۰]

پس ‌می‌توان گفت از نظر حقوقی اماره هرچیزی است که اولاً جنبه­ کاشفیّت و حکایت از چیز دیگری را داشته باشد مانند تصرف که ظاهراًً حکایت از مالکیت شیء مورد تصرف است، ثانیاًً کاشف مذبور لزوماًً قطعی نبوده، بلکه ظنی هم می‌تواند باشد.^[۲۱]

گفتار سوم: تعریف اصل

اصل در لغت به معنای پایین، ریشه و بن هر چیزی است.^[۲۲] و اصطلاحاً در معانی ذیل به کار رفته است:

1. 1. مدوّنه­ای از احادیث که راوی مستقیماً از معصوم(ع) شنیده باشد چنان که در اصول اربعمأه گفته­اند.

1. 1. قدر مقرر در قانون شرع، مانند اصل دیه

1. 1. به معنای قاعده مستفاد از قانون شرع و یا عقل و یا عرف و عادت

1. 1. به معنای دلیل خواه قاعده باشد، خواه اصل عملی

1. 1. اصل پول در برابر ربح و بهره

1. 1. مقابل ظاهر(در فقه) مدعی آن است که برخلاف اصل سخن گوید.

1. 1. کمترین عددی که فروض ارث را از آن استخراج کنند.

1. استصحاب را هم علی­الاطلاق اصل گویند.^[۲۳]

و در اصطلاح اصولیون، اصل چیزی است که بدون ملاحظه­ی کشف از واقع و صرفاً برای تعیین تکلیف در موقع شک و تردید حجت شناخته شده باشد اعم از اینکه مثبت تکلیف باشد یا موضوع.^[۲۴]

شیوه­ تدوین بسیاری از کتاب‌های اصول فقه بدین صورت است که با قطع و جزم، حکمی را اثبات ‌می‌کنند مانند احکامی که از آیات صریح قرآن به دست می­آیند.

دسته­ دیگر دلایلی که احکام را با ظن، ثابت ‌می‌کنند و دسته­ سوم دلایلی است که فقط برای رفع سرگردانی و تردید، مورد استفاده قرار می­ گیرند.

‌در مورد گروه اوّل، تردیدی وجود ندارد که استناد ‌به این دلایل، جایز است؛ زیرا حجیّت و اعتبار این دلایل، ذاتی است و نمی­ توان با آن مخالفت کرد. گروه دوم به دلایل ظنی می‌توان عمل کرد که حجیّت و اعتبار آن ها به تأیید شارع رسیده باشد. اگر چنین دلیلی هم وجود نداشت به ناچار باید سراغ اصول و قواعدی رفت که مجتهد و مکلف را از حالت سرگردانی خارج می­ کند؛ زیرا نمی­ توان برای همیشه دست روی دست گذاشت و منتظر ماند. این اصول را اصطلاحاً، «اصول عملیه» می‌نامند.^[۲۵]

اصول عملی به دو گروه عام و خاص تقسیم می­ شود: عام به اعتبار قلمرو اجرای اصل است، بدین معنی که اصل در تمام شعبه­ها و فصل­ها به کار می­رود و ویژه­ی مبحث خاصی نیست: مانند اصل برائت، که در حقوق مدنی و کیفری یکسان اعتبار دارد و هرجا که در وجود دین یا تکلیفی تردید شود، اصل برائت خوانده است و طرفی که ادعای حق یا طلبی بر دیگری دارد، باید دلیل بدهد. اصل عملی خاص نیز به اعتبار قلمرو آن گفته می­ شود: مانند اصل صحت که ویژه­ی اعمال حقوقی است.^[۲۶]

مبحث دوم: نگاهی کوتاه به پیشینه­ امارات

مفهوم اماره ابتدائاً در اثبات دعوی ظهور ‌کرده‌است و قبل از آنکه اماره قانونی به وجود آید، به ‌عنوان قراین و علائمی که اعتقاد قاضی را جلب می­کرده، ارزش و اثر داشته است. اما باید ببینیم تاریخ ولادت اماره چه­زمانی بوده است؟

در دوره­ اولیه زندگی بشر که مجازات مشخص، قاطع و فیصله دهنده هر گونه اختلافی بوده، امّا طبعاً موضوعیت نداشته و مسئله­ قضا و متقاعد شدن قاضی مطرح نبوده است.

در دوره ­های بعدی نیز گرچه قاضی و مأموریت او برای دادرسی در کار بود و متهم می­باید برای دفاع از خود به وسایلی متوسل میشده، باز هم اماره برای اثبات یا نفی دعوی به مفهوم قضایی وجود نداشته است.

در این دوره اوردالی^[۲۷]‌بر اساس اعتقاد مذهبی و دادرسی الهی روشن کننده­ دعوی بوده و تعیین و تکلیف می­‌کرده‌است.

به عقیده­ی نگارنده ممکن است اوردالی را از قراین و امارات دانست اما نه قراین و اماراتی که ما امروزه در استنباط قاضی یا در متون قانونی جستجو می‌کنیم، بلکه علائم و نشانه هایی است که ایمان و روح مذهبی جامعه آن ها را به حد تقدیس محترم می­شمرده است. اوردالی خیلی بیش از دلیل جنبه­ امتحان داشته و قاضی فقط مأمور انجام تشریفات لازم در اجرای آن بوده است. جلب نظر و اعتقاد قاضی لزوم نداشته؛ زیرا مشخص کننده‌ امر «قدرت الهی» بوده است.

در دوره­ قدیم حقوق رم نیز علائم و قراین با خود اعمال و جرائم مشهوده توام بوده است و بدون احتیاج به اعمال قدرت قضایی مجوز اقدامات و منشأ آثاری می­شده است، مثلاً رد پای گاوهای دزدیده شده به صاحب گاوها اجازه می­داده است به (Perquisitio Lance etlicio) ^[۲۸]بپردازد.

۲-۱۴-۲-مطالعات خارجی

سینگرمن و همکاران^[۱] (۲۰۱۰) در تحقیق خود با عنوان “تخمین تابع تقاضای بیمه محصولات” به بررسی تولیدکنندگان دانه های روغنی در سه منطقه آیوا، مینه سوتا و ویسکانسین پرداخته‌اند. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که سن کشاورز، عملکرد و سطح سواد رابطه مستقیم و معنی داری با پذیرش بیمه محصولات دارد.

کلایر و کالم^[۲] (۲۰۰۹) در مقاله‌ای تحت عنوان ” مدلی پویا برای تقاضای بیمه درمان خصوصی در ایرلند” به بررسی عوامل مؤثر بر تقاضای بیمه خصوصی در ایلند پرداخته است. نتایج حاصل از این مطالعه نشان داد که سطح تحصیلات، درآمد افراد باعث افزایش تقاضا برای بیمه درمان می‌شود و وضعیت سلامتی بر تقاضای بیمه تاثیر منفی دارد یعنی افراد سالمتر تقاضای کمتری برای بیمه درمان دارند.

سلاله^[۳] (۲۰۰۸) در مقاله‌ تحت عنوان “تشکیل خانواده و تقاضا برای بیمه درمان خصوصی” به انجام رسانیده است. وی بیان می‌کند نیازز به خدمات درمانی در آینده نیز متغیر دیگری است که باعث افزایش تقاضا برای بیمه درمان خصوصی ممی شود. نتایج حاصل از تحقیق نشان داده است که تقاضای بیمه درمان خصوصی در میان مادرانی که قصد بارداری و زایمان در آینده را دارند نسبت به مادرانی که قصد بچه‌دار شدن ندارند، بیشتر است.

رویالتی و هاگنز^[۴] (۲۰۰۵) در مقاله‌ای تحت عنوان “اثر حق بیمه در تصمیم شرکت‌های بیمه های درمان برای مزایای جانبی ارائه شده توسط کارفرما” تاثیر حق بیمه بر تقاضای انواع بیمه های درمان را در کارگران آمریکایی بررسی ‌کرده‌است. در این پژوهش از داده های مقطعی که در سال ۲۰۰۰ میلادی از ۱۲۶۳ نفر کارگران جمع‌ آوری شده بود برای تجزیه و تحلیل تقاضای انواع بیمه های درمانی ارائه شده توسط کارفرمایان استفاده شده است. متغیر اصلی مورد مطالعه، حق بیمه های درمان است و ‌به این ترتیب تقاضای بیمه نامه ها در سه رژیم قیمتی متفاوت بررسی شده است. علاوه بر آن متغیرهای دیگری مانند درآمد (دستمزد) کارگران، سن، جنسیت و تعداد سال های کار هم به مدل وارد شده است. در این پژوهش بیمه های درمانی ارائه شده کارفرما به چهار گروه تقسیم شده که شامل بیمه های درمان پایه، بیمه‌ههای دندانپزشکی، بیمه خدمات چشم پزشکی و بیمه مراقبت‌های بلند مدت است. سپس با بهره گرفتن از مدل پروبیت و بر اساس متغیرهای مستقل لحاظ شده، تصمیم گیری برای خرید این بیمه نامه ها تحلیل شده است. نتایج این تحقیق نشان داد که ضریب کشش قیمتی احتمال تقاضا برای بیمه های درمان پایه معنی‌دار نیست و ‌بنابرین‏ با تغییر نرخ حق بیمه، احتمال تقاضا برای این بیمه نامه ها به نسبت ثابت باقی می ماند. کشش قیمتی برای سایر مزایای بیمه‌ای برابر با ۰٫۱۶۷- درصد برای خدمات دندانپزشکی، ۰٫۲۶۷- درصد برای خدمات چشم پزشکی و ۰٫۴۶۸- درصد برای مراقبت‌های بلند مدت محاسبه شد که بر کم کشش بودن احتمال تقاضای این خدمات بیمه‌ای نسبت به نرخ حق بیمه دلالت دارد. میزان کشش قیمتی بر اساس جنسیت متفاوت به دست آمده است. در مردان کشش قیمتی ‌در مورد بیمه خدمات چشم پزشکی کمتر و در زنان کشش قیمتی بیمه مراقبت های بلند مدت کمتر است.

کاولی و سیمون^[۵] (۲۰۰۵) در مقاله‌ای تحت عنوان “پوشش بیمه درمان و اقتصاد کلان” ارتباط بین متغیرهای کلان اقتصادی و تقاضای انواع پوشش بیمه های درمان شامل بیمه های مبتنی بر کارفرما، بیمه مدیکیر و … را برای افراد غیرسالمند امریکایی و همچنین تقاضای این بیمه نامه‌ها کافرمایان را بررسی کردند. در این تحقیق فرض اولیه آن بود که وضعیت اقتصادی از طریق نرخ بیکاری و درآمد سرانه، پوشش بیمه‌ای را تحت تاثیر قرار می‌دهد. ‌بنابرین‏ متغیرهای اصلی شامل نزخ بیکاری و درآمد سرانه است. در مرحله اول برای بررسی تقاضای خانوارها اثر این دو متغیر بر پوشش بیمه‌ای مردان، زنان و کودکان به طور مجزا بررسی شد. داده های مورد استفاده ترکیبی از داده ها سری زمانی و مقطعی شامل اطلاعات مربوط به ۴۰۰۰ خانوار می شد که طی یک دوره چندساله در ایالت‌های مختلف مشاهده شده بودند. نتایج تحقیق نشان داده است که در مردان، احتمال تقاضای پوشش بیمه‌ای به طور کلی نسبت به نرخ بیکاری و درآمد سرانه ایالتی به ترتیب کشش ۰٫۷- و ۰٫۵ درصدی دارد که بر کم‌کشش بودن احتمال تقاضای این بیمه‌نامه ها نسبت به دو متغیر ذکر شده دلالت دارد. در زنان و کودکان احتمال تقاضای بیمه درمان نسبت به نرخ بیکاری و درآمد سرانه کاملا بی کشش است. در مرحله بعد تقاضای کارفرمایان برای بیمه های درمان مورد بررسی قرار گرفته است. همچنین نتایج نشان می‌دهد که ارتباط معنی دار و معکوسی بین نرخ بیکاری و احتمال تقاضای پوشش بیمه ای از سوی کارفرمایان وجود دارد. البته کشش تقاضای این بیمه‌نامه ها توسط کارفرمایان برای کارمندان مرد از کارکنان زن بیشتر است. این مسئله عمدتاً ‌به این دلیل است که زنان معمولا در شغل‌های پاره وقتی مشغول به کارند که از مزایای بیمه‌ای کمتری برخوردار است.

کاستا و ویلالتا^[۶] (۲۰۰۴) در مقاله ای تحت عنوان “ترجیحات استفاده از خدمات بیمه درمان خصوصی در اسپانیا” تقاضای بیمه های خصوصی را در اپانیا به عنوان جانشینی برای خدمات سیستم بهداشتی ملی مورد بررسی قرار دادند. تخمین تابع بر اساس مدل‌های پربیت انجام شده است. نتایج تحقیق نشان داده است که بیمه های درمان خصوصی کشش درآمدی پائینی دارند، در مقابل احتمال تقاضای خدملت بهداشتی ملی نسبت به درآمد، بی کشش است؛ زیرا اصولا هدف سیستم بهداشت ملی ارائه خدمات برابر در ازای نیازهای برابر است و ‌بنابرین‏ تحت تاثیر درآمد خانوارها قرار نمی‌گیرد.

کلین و موت^[۷] (۲۰۰۳) در مقاله‌ای تحت عنوان “بررسی تابع تقاضای داوطلبانه بیمه دارویی” تقاضا برای طرح‌های دارویی مکمل را مکمل را در سالمندان عضو بیمه مدیکیر بررسی ‌کرده‌است. در تحقیق از مدل لجیت استفاده شده است. نتایج حاصله نشان داده است که بین احتمال عضویت سالمندان در طرح‌های دارویی مکمل و درآمد سالانه آن ها ارتباط معنی داری وجود ندارد، اما افزایش مخارج دارویی سالمندان در ۳۰ ماه گذشته و افزایش داروهای استفاده شده توسط آن‌ ها طی این دوره احتمال عضویت در طرح دارویی مکمل را افزایش می‌دهد. همچنین داشتن حداقل ۴ بیماری مزمن احتمال “تمایل زیاد” افراد را برای انتخاب این بیمه‌نامه‌ها دو برابر افزایش می‌دهد. ‌بنابرین‏ وضعیت سلامتی سالمندان هم بر تقاضای بیمه های مکمل توسط آن‌ ها مؤثر است.

فصـل سوم

روش اجرای تحقیـق

۳-۱- مقدمه

یافته ها در رابطه با مبحث کیفیت زندگی نشان می‌دهد که فهوم کیفیت زندگی بسیار در آن ها تکرار شده است.

تعریف کیفیت زندگی

آغاز بحث کیفیت زندگی به زمان ارسطو باز می‌گردد ه در کتاب نیکو ماخس به موضوع سعادت انسانی می پردازد و این که سعادت چیست؟عبارت از چه فعالیت هایی است و چگونه می توان سعادتمند شد؟

مانزاک و مک میلان(۲۰۰۵).وازه کیفیت زندگی را شایسته تحلیل مفهومی می دانند چرا که در چند دهه ی اخیر مطالب زیادی در خصوص آن نگاشته شده است.و این مفهوم در علوم مراقبتی به عنوان یک مفهوم پایه مطرح است(بیات و بیات،۱۳۹۰).

فرانز و باور: کیفیت زندگی ، زندگی را رضایت یا عدم رضایت از ابعادی از زندگی فرد دانسته که برای او مهم می‌باشد.

سل و تالسکی: کیفیت زندگی را ارزیابی رضایت فرد از سطح عملکرد موجودش در مقایسه با انچه ایده آل یا ممکن می‌داند تلقی کرده‌اند.

سازمان جهانی بهداشت: کیفیت زندگی درک افراد از موقعیت خود از زندگی به عنوان فرهنگ سیستم ارزشی که در آن زندگی می‌کند، اهداف، انتظارات، استانداردها و اولویت هایشان می‌باشد پس کاملا فردی بوده و توسط دیگران قابل مشاهده نیست.و بر درک افراد از جنبه‌های مختلف زندگیشان استوار است.

تعاریف جدیدتر کیفیت زندگی را به صورت اختلاف بین سطح انتظارات انسان‌ها و و سطح واقعیت ها عنوان می‌کند.که هرچه این اختلاف کمتر،کیفیت زندگی بالاتر.

کیفیت زندگی

ضمن دارا بودن ابعاد عینی و وابستگی به شرایط عینی و بیرونی، امری است ذهنی و درونیو در نتیجه به تصورات و ادراکات فرد از واقعیت های زندگی بستگی دارد(بالوینگ و زاهار،۲۰۰۴ گروه کیفیت زندگی، سازمان بهداشت جهانی،۱۹۹۸).

سازمان جهانی بهداشت(۱۹۹۷)در تعریفی دیگر کیفیت زندگی را دربرگیرنده خوشحالی، رضایت از زندگی، بهزیستی، خودشکوفایی،بی نیازی و رهایی از فقر،کارکرد هدفمند،بهزیستی جسمانی، روانی، اجتماعی کامل می‌داند(فراهانی،۱۳۸۸)

شلدون معیار هایی مانند کامیابی،رضایت، بیکاری اندک، بهزیستی روانشناختی، رضایت از زندگی و آزادی از نشانه های کیفیت زندگیمعرفی نمود(فراهانی،۱۳۸۸).

به نظر فرج(۱۹۹۴)کیفیت زندگی ادراک ذهنی فرد از میزان برآورده شدن اهداف، نیاز ها و آرزو های مهم خود است. ‌بنابرین‏ کیفیت زندگی قضاوت شناختی ‌در مورد شکاف بین واقعیت موجود فرد و موقعیت های زندگی ایده آل اوست که رفتار عاطفی مثبت یا منفی را در فرد بر می انگیزد.(به نقل از فراهانی،۱۳۸۸).

اصول اساسی کیفیت زندگی

به رغم آنکه توافق کلی در در تعریف کیفیت زندگی وجود ندارد.پژوهشگران بر سه ویژگی مهم آن شامل چند بعدی بودن،ذهنی بودن و پویا بودن اتفاق نظر دارند.

1. 1. کیفیت زندگی موضوعی چند بعدی است و دارای ابعاد جسمی،روانی، اجتماعی و روحی است.که این ویژگی با تعریفی که از سلامتی داریم منطبق است.

1. 1. عامل اصلی تعیین کننده کیفیت زندگی عبارت است از تفاوت درک شده بین آنچه هست و آنچه از دیدگاه فرد باید باشد.و این همان ذهنی بودن کیفیت زندگی است.

1. پویایی کیفیت زندگی ‌به این معنا است که با گذشت زمان تغییر می‌کند و به تغییرات فرد و محیط او بستگی دارد.(کیبرت،۱۹۹۷).

ضمنأ کیفیت زندگی یک وضعیت رفاهی است که مشتمل بر دو بخش است:

1. 1. توانایی اجرای فعالیت های روزمره که همان سلامت جسمی،روانی و اجتماعی است.

1. رضایت از سطوح عملکرد، کنترل و درمان بیماری می‌باشد.(گوتای و همکاران،۱۹۹۲).

فاستیو در خصوص بررسی کیفیت زندگی اظهار می‌دارد امروزه کیفیت زندگی یک شاخص اساسی محسوب می شود.و از آنجا که کیفیت زندگی ابعاد متعددی مانند فیزیولوژیک،عملکرد و وجود فرد را در بر می‌گیرد توجه به آن از اهمیت خاصی برخوردار است. و برای ارزیابی صحیح کیفیت زندگی باید به ابعاد فوق توجه شود.

راستون(۱۹۹۵) کیفیت زندگی را دارای ۵ بخش می‌داند که شامل زندگی طبیعی، خوشحالی، موفقیت در دستیابی به اهداف شخصی، سودمند بودن برای جامعه و ظرفیت طبیعی است.(فراهانی ،۱۳۸۸).

کیفیت زندگی از طرفی دیگر بر جنبه‌های از زندگی اشاره داردکه زندگی را خوشایند و ارزشمند می‌سازد. ‌بنابرین‏ حوزه کیفیت زندگی فراتر از نشانه های معمول است و در بر گیرنده بهزیستی ذهنی، رضایت فرد،کمبود هاست.(ماسینی و همکاران،۲۰۰۳).

بر خلاف تعاریف بسیاری که برای کیفیت زندگی پیشنهاد شده استدو نوع تعریف معتبر وجود دارد که برای سنجش و اندازه گیری در تحقیق به کار رفته اند.اولا: کیفیت زندگی، کلی و عام که متمرکز بر اهداف و نیازهای فردی و ارزیابی از چگونگی مدیریت رابطه بین معیارهای درونی و بیرونی توسط فرد است.به عبارت دیگر این مفهوم عام و کلی کیفیت زندگی،خود با رضایتمندی ذهنی و کارکرد در حوزه های متعددی از زندگی که لزومأ به طور مستقیم تحت تأثیر سلامت قرار نمی گیرند مرتبط است.

به نظر می‌رسد کیفیت زندگی یک ارزشیابی ذهنی است و دانشجویان خود بهترین قضاوت کنندگان راجب کیفیت زندگی خود هستند.اما گاهی شرایطی وجود دارد که این قضاوت را برای دانشجو مشکل می‌سازد که در این موارد خاص اطرافیان قادر خواهند بود یک ارزیابی را انجام دهند.کیفیت زندگی یک ماهیت پویا و دینامیک است نه یک ماهیت ایستا ‌به این معنی که یک فرایند وابسته به زمان بوده و تغییرات درونی و بیرونی در آن دخیل هستند برخورداری از کیفیت زندگی ضعیف می‌تواند بر روی ارتباطات خانوادگی نیز اثر گذارد. کیفیت زندگی ضعیف می‌تواند موجب به کار گیری مکانیسم های مقابله و سازگاری نا مؤثر در افراد شده و متعاقبأ موجب افزایش تنش در آنان گردد .

بسیاری از محققین رابطه بین صفات فردی و کیفیت زندگی را مورد بررسی قرار داده و عواملی را شناسایی کرده‌اند این عوامل شامل میزان شناخت از خود، تنش‌های محتمل شده، دستیابی به اهداف زندگی ، روش های مقابله و میزان سازگاری می‌باشد.

تلقی یا شناخت فرد از خود که شامل عواملی مانند مفید بودن، مولد بودن، تصویر ذهنی از خود، ذوق و علاقه، نحوه نگرش نسبت به زندگی، درمان و آینده نگری تأثیر زیادی بر کیفیت زندگی دارد.

‌بنابرین‏ باید بدانیم کیفیت زندگی مفهومی چند بعدی و شامل فاکتورهای ذهنی و عینی است و در سنجش آن باید مؤلفه‌ های چندی را در نظر گرفت از جمله مؤلفه‌ های متعددی که در نتیجه مطالعات مختلف در رابطه با مفهوم کیفیت زندگی به دست امده می تواغن به موارد زیر اشاره کرد:

موقعیت سلامت عمومی، قابلیت کاربردی، کارکردهای عاطفی،میزان احساس خوشبختی ، رضایت از زندگی،شادکامی، میزان هوشیاری،میزان نشانگان فعالیت های اجتماعی ، ایفای مناسب عملکرد جنسی میزان حافظه، موقعیت مالی و شغلی(بیات و بیات،۱۳۹۰).

عوامل مؤثر بر کیفیت زندگی

عوامل مؤثر بر کیفیت زندگی از دیدگاه فرانس