دکارواهو(۲۰۰۱) در ترجمه مقاله‌ای با عنوان “منابع خاکستری و سهم آن در جامعه علمی”^[۸۹] سهم منابع خاکستری در جامعه علمی را از طریق بررسی تاریخی سیر تکامل این منابع در قرن گذشته به نمایش گذاشته است. ابتدا تعاریفی از منابع خاکستری ارائه، و سپس مراحل گسترش آن از ابتدای قرن بیستم تاکنون با ذکر نام برخی مؤسسات که نقش کلیدی در اداره این نوع از متون دارند خصوصاً مؤسسات مهم در امریکای لاتین و کارائیب، بیان می‌شود.

موسوازی^[۹۰] (۲۰۰۱) به بررسی منابع خاکستری چاپی و الکترونیکی در اسوازیلند آفریقا پرداخته است. پیشنهاداتی از قبیل افزایش کنترل کتاب‌شناختی تعاونی و انتشار منابع خاکستری از طریق وب در کشور اسوازیلند آفریقا ارائه شده است. نتیجه‌گیری که در این پژوهش شده است تأکید بر ادامه دادن به تکمیل منابع چاپی با مکمل این منابع یعنی منابع الکترونیکی است و در آفریقا به افزایش مطالعه ‌در مورد قرار دادن شکل‌های مختلف منابع خاکستری مورد نیاز کتابخانه در محیط مجازی تشویق شده است.

فراس^[۹۱] و همکاران (۲۰۰۶) در مقاله‌ای با عنوان “دسترسی به محتوای خاکستری: تحلیلی از منابع خاکستری ‌بر اساس استنادها و بررسی داده ها: یک مطالعه مروری” ‌در مورد منابع خاکستری به عنوان حوزه خاص از مطالعات اطلاعاتی بحث ‌کرده‌است. دو مسئله در این پژوهش بحث شده است: اول حرکت به سمت تخصصی شدن حوزه منابع خاکستری و دوم تعادل بیشتر در فعالیت‌های مرتبط با پژوهش و آموزش در مقایسه با پردازش و آموزش منابع خاکستری.

رابینا^[۹۲] (۲۰۰۸) در مقاله‌ای با عنوان “ارتباطات پژوهشگرانه از منظر منابع خاکستری در آموزش کتابداری و اطلاع‌رسانی”، ‌به این نکته پرداخته است که چگونه آموزش‌هایی ‌در مورد منابع خاکستری به دانشجویان کتابداری و اطلاع‌رسانی در ایالات متحده داده شود که با این منابع آشنا شوند و ‌در مورد این بحث کرد که چگونه میان منابع خاکستری و حرفه کتابداری و آموزش کتابداری رابطه‌ای مشخص کنند. برای این کار ابتدا تصویری واضح از آموزش‌های جاری و در دسترس نشان داد و این بحث را میان حرفه‌مندان کتابداری، فرهیختگان و دانشجویان کتابداری مطرح کرد که چگونه آموزش کتابداری می‌تواند بهترین و موثرترین کمک را به دانشجویان تحصیلات تکمیلی کتابداری داشته باشد و از این طریق در آموزش کتابداری به دانشجویان بخشی هم به منابع خاکستری اختصاص داده شود مثلا در کتاب‌های مرجع بتوان آدرس منابع خاکستری را یافت.

آندرسون^[۹۳] (۲۰۰۸) در مقاله‌ای با عنوان “منابع خاکستری و نشر الکترونیک” عنوان کرد که، بسیاری از اطلاعاتی که در متون سنتی وجود ندارد را می‌توان در متون خاکستری یافت.پیشرفت‌های زیادی صورت گرفته که دسترسی ‌به این متون را آسان می‌کند.کتابداران و مدیران اطلاعاتی نقش مهمی را در آماده‌ کردن متون خاکستری به منظور توزیع آن‌ ها و راهنمایی کردن کاربران ‌به این متون دارند.این متون یکی از غنی‌ترین منابع اطلاعاتی برای علوم، و اطلاعات تکنولوژیکی و صنعتی است و با بسیاری از حوزه های علوم اجتماعی مرتبط است.به عنوان مثال سیستم اطلاعات جغرافیایی^[۹۴] که توسط جغرافی‌دانان استفاده می‌شود شامل تعداد قابل توجهی متون خاکستری است.کشورهای جهان سوم و یا گروه‌هایی که ممنوعیت سیاسی پیدا کردند و محققانی که نمی‌توانند به اطلاعاتی که از طریق کانال‌های انتشار تجاری توزیع می‌شوند دسترسی یابند به سمت متون خاکستری تمایل پیدا می‌کنند. در این مقاله همچنین، به ذکر نمونه هایی از منابع خاکستری پرداخته شد و تعریفی از این منابع ذکر شد. در این مقاله آمده است که، ناشران متون خاکستری به عنوان مولفان همکار معرفی می‌شوند که خودشان را در آن وضعیت تجاری ناشر به حساب نمی‌آورند. متون خاکستری ممکن است فاقد مراحل ویراستاری بوده و یا در میانه راه باشد.منابع خاکستری را می‌توان به عنوان داده های خام و سازماندهی نشده و متون سفیدی که محصول نهایی انتشار سنتی در نظر گرفت. متون خاکستری منابع اطلاعاتی اولیه و رایگان هستند. افراد به دلیل عدم آگاهی از این متون معمولا از آن‌ ها استفاده چندانی را نمی‌برند. چنین اتفاقی به دلیل نبود نمایه‌ها و ‌کتاب‌شناسی‌های موضوعی است. همچنین ‌در مورد نحوه توزیع این منابع آمده است که، توزیع این متون از طریق ارسال تعداد کمی از آن‌ ها به گروه‌های مورد نظر و خاص بوده که فاقد توزیع از طریق کانال‌های دیگر است. اما پیشرفت‌های جدید، دسترسی ‌به این منابع را تسهیل بخشیده است.در آمریکا قانون واسپاری نمونه‌ای از این قوانین است.

اسچوپفل^[۹۵] (۲۰۱۱) در مقاله‌ای با عنوان “به سوی تعریف منابع خاکستری” به تعریف منابع خاکستری پرداخته است و تعاریف مختلف منابع خاکستری، ویژگی‌های منابع خاکستری را در کنفرانس‌های مختلف در این مقاله بیان داشته است.

سیماندلوا^[۹۶] (۲۰۱۲) در مقاله‌ای با عنوان “منابع خاکستری” به توصیف محتوای منابع خاکستری در ابزارهای وب ۲ و پلتفرم‌ها پرداختند. در این پژوهش آمده است که، ما می‌توانیم شاهد افزایش تمایل به ارتباطات رسمی پیوسته درباره دانشمندان، دولت و سطوح تجاری باشیم که موقعیتی در توزیع چرخه منابع خاکستری است. جدا از مثال‌هایی از منابع خاکستری ۲،‌در مورد مشکلات افزایش منابع خاکستری و اجتماع منابع خاکستری از طریق رسانه های اجتماعی بحث شده است.

۲-۳-۲-۲ مدیریت منابع خاکستری

ماسون^[۹۷] (۲۰۰۶) در مقاله‌ای با عنوان “منابع خاکستری: تعریف، تاریخچه، فراهم‌آوری و فهرست‌نویسی” به تعریف و تاریخچه منابع خاکستری پرداخته است و همچنین ‌در مورد فراهم‌آوری و فهرست‌نویسی منابع خاکستری بحث ‌کرده‌است.

در چنین شرایطی که تفکر حاکم بر عامه مردم از مجازات سزا دهی به مجرم است و نه اصلاح او، اعمال سیاست‌های اصلاحی در مجازات‌ها که نتیجه آن کاهش مجازات زندان است نمی‌تواند مثمر ثمر باشد. مجازات زمانی می‌تواند مؤثر باشد که مردم آن را به عنوان مجازات بپذیرند. جنبه بازدارندگی مجازات تا حدود زیادی بستگی به طرز تلقی مردم از آن مجازات دارد. مجازاتی که از نظر مردم مجازات نباشد جنبه بازدارندگی ندارد و فقط موجب بدبینی به سیاست‌های قضایی می‌شود.

قوه قضاییه در چنین شرایطی بایستی پیش از هر چیز تفکر مردم نسبت به مجازات را تغییر دهد. در ابتدا این اندیشه را در ذهن مردم نهادینه سازد که هدف از مجازات صرفاً سزا دادن مجرم نیست بلکه هدف اصلاح و بازگرداندن او به جامعه است. با پذیرش این نظر می‌توان گفت از آنجا که تحقیقات گسترده در جهان و ایران ثابت کرده که مجازات حبس و اعمال مجازات‌های جایگزین را در کشور اعمال نمود.

۲-۲-۲-حبس

یکی از شایع‌ترین واکنش‌هایی که در اعصار مختلف همواره در قبال پدیده جرم و بزه کاری مورد استفاده بشر بوده مجازات حبس می‌باشد. «حبس با هر شکل و عنوانی که نامیده و یا اجرا شود عبارت است از سلب مطلق آزادی فرد پس از محکومیت»^[۱۶]

چرا حبس مجازات است؟ دوری از خانواده، پدر مادر همسر فرزند . . . دوستان و آشنایان زندگی با افرادی که ممکن است از آن‌ ها هر رفتاری سر بزند منع از منع آزادی خروج از محیطی بسته و حفاظت شده و تکراری، منع آزادی و کنترل و هدایت آمرانه اعمال و رفتار فرد متخلف و در معنای عمومی و وسیع آن، محدودیت آزادی فرد.

عناوین مجرمانه فراوانی وجود دارد که قانون‌گذار برای آن مجازات حبس در نظر گرفته اما آنچه قابل تأمل می‌باشد آن است که به رغم استثناء بودن مجازات حبس در کلام وحی و فقهای امامیه این مجازات نه تنها در جرم‌های مهم بلکه در بزه‌های متوسط و کوچک نیز مورد حکم واقع شده به طوری که برخی صاحب‌نظران جرم‌شناسان بر ضرورت آن تأکید دارند البته مجازات حبس را درعین‌حال شهروندان عادی نیز پشتیبانی می‌کنند به دلیل این نگرش فرهنگی چه بسا قاضی در دعاوی کیفری خاصتاً دعاوی با ماهیت جنبه خصوصی حکم حبس لحاظ ننماید فی المثال اقدام به تبدیل مجازات حبس به جای جزای نقدی نماید این امر مورد اعتراض شاکی واقع شده و یا مقام قضایی در اذهان عمومی به جانب‌داری از شخص متهم محکوم شود و یا آنکه عدالت وی مورد تردید واقع شود .

از طرفی یکی از اهدافی که از دیرباز برای مجازات زندان در نظر گرفته شده هدف اصلاحی و تربیتی زندان برای فرد زندانی است. در واقع تنها مجازاتی که خصیصه تربیتی آن به ظاهر و نسبت به مجازات‌های دیگر بارز است، کیفر زندان است. اصطلاح حبس تأدیبی زمانی شیوه‌ای از اجرای مجازات را تداعی می‌کرد که با سیاست یک نهاد تربیتی باید منطبق می‌بود.

این تلقی و باور که حبس می‌تواند زمینه اصلاح و درمان مجرم را فراهم سازد، از این جا ناشی شد که می‌توان با تحت نظر قرار دادن مجرم و قطع ارتباط او با محیطی که زمینه بزه کاری را فراهم ‌کرده‌است و با اعمال برنامه ها و ساز و کارهایی او را اصلاح کرد. ^[۱۷] اما آنچه در عمل مشاهده می‌شود این است که با توجه به محیط‌های غیر استاندارد و غیر فنی و غیر کارشناسی زندان‌های ما نه تنها این هدف تأمین نمی‌شود بلکه زندان محیطی تعلیمی ناخودآگاه و خودآگاه شده است که محکومان به حبس‌های غیر ضروری در آن جا به صورت غیر ارادی و ارادی و کاملاً تخصصی در ارتباط با مجرمین خطرناک جری‌تر می‌شوند و دیگر مشکلات که در ادامه به آن پرداخته می‌شود.

۲-۲-۳-سیر تحول زندان در دنیا^[۱۸]

در زمان‌های گذشته، مجازات ها با قساوت و شقاوت اجرا و مجازات هایی از قبیل زنده‌به‌گور کردن ـ سوزاندن ـ طعمه حیوانات درنده ساختن ـ کور کردن و انواع شکنجه‌های بدنی رواج داشته است.
زندان محلی بوده که متهم را در آنجا نگهداری می‌کردند تا در روز دادرسی در دادگاه حاضر نمایند.

معمولاً زندان‌ها در زیر قصرها و یا در قلاع بنا می‌شد و جایی تاریک و ناسالم بود. زندان‌ها وضع تأثرانگیز داشته و اکثر محکومین در زندان‌ها جان می‌سپردند.

روحانیون مذهب مسیح، اول کسانی بودند که با ابراز تنفر از خونریزی، خواستار تعدیل مجازات شده و مجازات حبس را به جای کیفر اعدام توصیه کردند و برای اصلاح و تربیت زندانیان اقدام و از زندان‌ها بازدید به عمل آورند.

در سال ۸۱۷ میلادی در مجمع روحانیون مسیحی در رم، مقررات مربوط به اداره زندان‌ها تصویب و تأکید شد که زندان‌ها باید جنبه اصلاحی و تربیتی داشته باشند و برای نیل ‌به این هدف، زندانیان باید به روش انفرادی نگهداری شده و به آنان کاردستی آموخته شود. اجازه خواندن کتب مذهبی را داشته و روحانیون در زندان‌ها، زندانیان را ملاقات و با نصایح سودمند آنان را به راه راست هدایت کنند. در اجرای تصمیمات مذکور در همان سال اولین زندان به روش انفرادی در رم بنا گردید.

در سال ۱۳۶۶ میلادی مجمع عمومی روحانیون مسیحی به عنوان اینکه در روش انفرادی زندانی فرصت تأمل و تفکر دارد و از نهایی زجر کشیده و از عمل خود نادم و پشیمان می‌شود و با تحمل مشقت روان پاک و منزه می‌گردد اجرای روش مذکور را تأیید و تغییر نام زندان‌ها را به ندامتگاه را تأیید کردند.
در سال ۱۵۵۷ در لندن قصر متروکی به نام بریدول BRIDWELL برای نگهداری ولگردان اختصاص یافت. در این زندان کار الزامی و روش‌های تربیتی ‌در مورد محکومین اجرا می‌گردید.

در سال ۱۵۵۹ در آمستردام، زندان خاصی جهت آموزش کار و تربیت مذهبی زندانیان افتتاح و از سال ۱۶۰۵ در این زندان روش انفرادی اجرا می‌گردد.

در سال ۱۶۲۳ در ناپل زندانی برای تفکیک زنان از مردان، اطفال از بزرگ‌سالان به روش انفرادی بنا شد.
در سال ۱۶۶۷ در فلورانس دارالتادیبی جهت تربیت جوانان تأسیس گردید. در سال ۱۷۰۳ در رم به امر پاپ کلمان XI زندانی تربیتی جوانان به روش انفرادی به نام «سن میشل» بنا و این جمله در آن حک شده است: «تنبیه بزهکاران با مجازات بی فایده است بایستی با روش خاص آنان را تربیت کرد» در این زندان، جوانان پسر کمتر از ۲۰ سال و اطفال طرد شده و در خطر، به روش انفرادی توأم با کار نگهداری می‌شدند.

در سال ۱۷۳۵ زندانی جهت نگهداری زنان به روش انفرادی در رم افتتاح شد.

در سال ۱۷۸۷ در آمریکا بنژامین فرانکلین BENJAMIN FRANKLIN که به اروپا مسافرت کرده و با افکار و عقاید هوارد و بنتام آشنا شده بود انجمن زندان‌ها را تشکیل و در سال ۱۷۹۰ در فیلادلفی (ایالت پسیلوانین آمریکا) اولین زندان انفرادی را بنا نمود.

در سال ۱۷۹۷ در انگلستان اولین زندان به روش انفرادی افتتاح شد.

اجرای روش انفرادی نتایج تأسف‌انگیز داشت و اغلب زندانیان پس از تحمل چند سال مجازات، مبتلا به بیماری‌های روانی شدند.

در سال ۱۸۱۶ در ایالت نیویورک زندان ابن AUBURN افتتاح و زندانیان روزها دسته‌جمعی با هم کار می‌کردند ولی حق حرف زدن با یکدیگر را نداشتند و شب‌ها به طور انفرادی به سر می‌بردند.
در سال ۱۸۱۵ در زندان Sing روش ابرنین (رژیم مختلط) اجرا گردید. زندانیان روزها با هم کار می‌کردند و شب‌ها به طور انفرادی نگهداری می‌شدند.

پایین بودن سطح هوش هیجانی در محیط کار، در نتیجه نهایی فعالیت خلل وارد می‌کند و در صوریکه شیوع پیدا کند می‌تواند به سقوط شرکت‌ها و نابودی آن ها بیانجامد. تسلط به مهارت‌های هوش هیجانی، به ویژه برخورداری از این مهارت اجتماعی که شخص بداند چه زمانی و چگونه به نحوی مؤثر صبحت کند، امتیاز محسوب می شود. انتقاد اثر بخش باید به گونه ای ارائه گردد تا آنکه گوینده بدون آن که در موضعی دفاعی قرار گیرد. به آن گوش سپارد.

نظریه های مربوط به هوش هیجانی

الف) نظریه هوش اجتماعی: در سال های ۱۹۲۰ و ۱۹۳۰ روانشناسی معروف (ثرندایک ) مفهوم هوش اجتماعی را مطرح کرد که بر معنای توانایی فهم دیگران و عملکرد مناسب در روابط میان فردی است. ثرندایک عقیده داشت، هوش اجتماعی مؤلفه مهمی از هوشبهر (IQ) است. هر چند هوش اجتماعی تأثیر زیادی در مفهوم سازی و شکل گیری هوش هیجانی داشته است. اما در زمان ثرندایک و در سال های ۱۹۲۰ و ۱۹۳۰ با استقبال چندانی مواجه نشد.

بعضی از نظریه پردازان معاصر معتقدند که هوش هیجانی قسمتی از هوش اجتماعی است و برخی دیگر عقیده دارند هوش اجتماعی قسمتی از هوش هیجانی است. با این وجود به نظر می‌رسد ایجاد تفکیک و تمایز بین هوش هیجانی و هوش اجتماعی بسیار دشوار باشد ( به نقل از سیاروچی و همکاران، ۲۰۰۱٫ ترجمه گلمن ).

ب) نظریه سه جزئی هوش : در سال ۱۹۸۰ بر اساس کارهای استنبرگ و گارنر علاقه زیادی نسبت به هوش اجتماعی ایجاد شد استنبرگ دریافت هنگامی که از افراد می‌خواهیم « هوشمندی» را تعریف کنند مهارت های اجتماعی ویژگی هایی هستند که توسط اکثر آزمون ها ذکر می‌شوند ( سیاروچی و همکاران، ۲۰۰۱، ترجمه گلمن) . استنبرگ ارزش و اهمیت هوش اجتماعی را بیشتر از توانایی های آموزشگاهی می‌دانست اما در سال ۱۹۸۵ نظریه سه جرئی هوش را مطرح کرد. او هوش را شامل سه جنبه مؤلفه ای، تجربه ای و بافتی می‌دانست و منظور ازجنبه مؤلفه ای، تفکر تحلیلی است.

جنبه تجربه ای با تفکر رابطه دارد و جنبه بافتی هوش با توان سازگاری و کنترل محیطی فرد را رابطه دارد (استربرگ۱۹۸۵، ترجمه بلوچ ۱۳۸۲ ).

ج) نظریه هوش های چندگانه: هوارد گاردنر به خاطر ارائه نظریه هوش چند گانه مشهور است. او نقش توانایی هوش را مطرح می‌کند که ‌عبارتند از: هوش زبانی، موسیقیایی، منطقی، ریاضی، فضایی، بدنی، جنبشی و شخصی او از دو توانایی دیگر نام می‌برد هوش میان فردی و هوش درون فردی، او هوش میان فردی را به عنوان توانایی برای فهم افراد تعریف می‌کند و هوش درون فردی را توانایی تشکیل دادن یک تصویر واقعی و صحیح از خود و استفاده از آن با شیوه های کار آمد و مؤثردر زندگی تعریف می‌کند(هچ و گاردنر۱۹۹۳، نقل از گلمن).

در جایی دیگر گاردنر خاطر نشان می‌کند که هسته هوش بین فردی، توانایی درک و ارائه مناسب با روحیات خلق و خو، انگیزش ها و خواسته های افراد دیگر است. او اضافه می‌کند که در هوش درون فردی، کلید خود شناسی عبارت است از آگاهی داشتن از احساسات شخص خود و توانایی متمتیز کردن و استفاده از آن ها« احساسات» برای اهدای رفتار خویش هچ و گاردنر چهار توانایی رابه عنوان مؤلفه های بنیادی هوش بین فردی « میان فردی» مطرح کرده‌اند:

1. 1. سازمان گروهی: این مهارت برای افراد رهبر ضروری است شامل به دست گرفتن ابتکار عمل و هماهنگ ساختن تلاش های گروهی از مردم است. این استعداد در کارگردانان یا تهیه کنندگان برنامه های نمایشی، درجه داران ارتش و رهبران کار آمد هر نوع سازمان و واحد مشاهده می‌شود.

1. 1. ارائه راه حل استعداد میانجی گری : اجتناب از تعارض ها حل تعارض هایی که سر بر آورده اند. افرادی که این توانایی رادارند در جوش دادن معاملات و همچنین در داوری کردن یا وساطت در مشاجرات توانایی زیادی دارند. آنان می‌توانند وارد سیاست، حکمت یا وکالت شوند یا به عنوان واسطه یا مریدی که کارها را به دست می‌گیرد مشغول شوند.

1. 1. ارتباط فردی: این استعداد وارد شدن در رویایی با دیگران یا شناخت و پاسخ دادن مناسب به احساسات و علایق مردم آسانتر می‌سازد افرادی که این ویژگی را دارند در کارها یا بازی های گروهی موفق اند. همسران قابل اعتماد و دوستان یا همکاران تجاری خوبی هستند. آن ها در دنیای تجاری به عنوان فروشنده یا مدیر موفق اند می‌توانند معلمان خوبی باشند.

1. تجربه و تحلیل اجتماعی: به معنای توانایی در یافت احساسات و انگیزه ها علائق دیگران و داشتن درکی عمیق از آن است این آگاهی نسبت به احساسات دیگران باعث می شود تا فرد به سهولت با دیگران صمیمی شده و ارتباط برقرار کند در بهترین حالت فردی با این توانایی درمانگر یا مشاوری توانا می شود یا در صورتی که این توانایی با قدری استعداد ادبی همراه گردد فرد رمان نویس یا نمایش نامه نویس ماهر می شود(هچ و گاردنر۱۹۹۳، نقل از گلمن).

تاریخچه خانواده

قدمت خانواده درست به اندازه قدمت تاریخ بشریت است. نمی‌دانم شاید با دو سه روزی تفاوت. آنچنان که از کتب مقدس آسمانی استفاده می‌شود یزدان پاک پس از خلقت جهان به جبرئیل گفت به کهکشان برو و مشتی خاک برگیر و بیا ، می‌خواهم آدم را بیافرینم. جبرئیل رفت و در سرتاسر کهکشان گشت؛ از ناهید ، عروس آسمان گرفته تا عطارد که منشی افلاک بود و تا کیوان مرزبان. اما خاک هیچ کدام را مناسب ندید. نزد خدا برگشت و کسب تکلیف کرد. خدا گفت که از زمین خاک برگیر.

جبرئیل مشت مشت خاک برد و خدا گل آدم را از آن سرشت. آدم در باغ مینو اسکان گرفت، جایی که مملو از رودها و زیباییها بود و هر آنچه که می‌توانست آرزو کند و در تعریف نگنجد. با این حال آدم راضی نبود. چیزی کم داشت. گرسنه نبود ، تشنه نبود، درد نداشت اما نیازی او را می‌آزارد. نیاز غلبه بر تنهایی و رهایی از احساس بی‌کسی. وجود معاشری که افکارش را با او در میان بگذارد، به کمک او نظمش دهد و بر دانائیش بیفزاید. ‌بنابرین‏ اولین اصل فلسفی ‌در مورد جنس بشر پایه ریزی شد و آن این بود که، تنهایی در بهشت هم ارزش ندارد.

و اینچنین اولین خانواده شکل گرفت.

آدم نیازش را با آفریدگارش در میان گذاشت . خدا به صرف صفت مهربانیش برای این مشکل او ، چاره‌ای اندیشید و همسری از دنده وی برایش آفرید. حوا موجودیت پیدا کرد و اولین کانون یک جامعه مدنی شکل گرفت. خداوند به آن ها این آزادی را داد که در سرتاسر فردوس بگردند و از هر نعمت تا آنجا که می‌خواهند استفاده نمایند.

تنها خوردن میوه ممنوعه‌ای را قدغن کرد که از درخت دانش خداوند و شیطان بود. شاید این به آن دلیل بود که اولین درس برای برقراری یک جامعه مدنی داده شود. درس قانون گذاری و قانون پذیری! اما شیطان ، حوا را به خوردن میوه ممنوعه ، وسوسه کرد و حوا ، آدم را. خداوند به جرم قانون شکنی بندگان برگزیده و محبوب خویش را از مدینه فاضله‌اش راند و بدین گونه بود که آدم و حوا به همانجایی که خاکشان از آن بر گرفته شده بود فرود آمدند…

نخستین خانواده ایرانی

محسنی­تبریزی (۱۳۷۴)، در پژوهشی تحت عنوان “بررسی علل خرابکاری در شهر تهران”، میزان تخریب در اموال و متعلقات عمومی، در مناطق بیست­گانۀ شهر تهران را مورد بررسی قرار داده است. یافته ­های این پژوهش نشان می­دهد که بالاترین نرخ تخریب، مربوط به تلفن­های همگانی با ۲/۱۶% و پایین­ترین نرخ آن، ویرانگری پل­های عابر پیاده با ۲% بوده است. به نظر محقق، میزان رفتارهای خرابکارانه در ماه­های مختلف سال متغیر بوده و در مرداد ماه به سبب گرمای شدید، تعطیلی مدارس و دانشگاه­ها و فقدان امکانات لازم به منظور پر کردن اوقات فراغت روند بیشتری دارد. اکثر افراد خرابکار مورد بررسی متعلق به اقشار فرودست، کم درآمد و کم سواد جامعه بوده‌اند. بیش از نیمی از افراد مورد مطالعه (۵۴ درصد)، انگیزۀ خود را از تخریب، انتقام قلمداد نموده، بعد از آن ۴/۱۹ درصد نیز خودنمایی، کسب قدرت و اعتبار در گروه را علّت اصلی رفتار خرابکارانه دانسته‌اند. سایر یافته ها نشان می‌دهد که بیش از ۶۰ درصد از این افراد دچار بیماری پرخاشگری و ۵۷ درصد نیز مبتلا به بیماری افسردگی بوده‌اند.

نوربخش و درویش (۱۳۷۵)، پژوهشی را تحت عنوان “بررسی اختلالات رفتاری کودکان و نوجوانان: خرابکاری-بزه­کاری و رفتار ضد اجتماعی، در بین حاشیه­نشینان راه آهن”، با روش کمّی و با بهره گرفتن از تکنیک پیمایشی به صورت پرسشنامه و مصاحبه انجام داده‌اند. یافته های پژوهش فوق نشان می‌دهد که تقریباً ۹ درصد از پسران و ۲ درصد از دختران زیر ۱۸ سال ‌به این اختلال مبتلا هستند. به نظر محققین، فرزندان والدینی که دارای اختلال شخصیتی و یا اعتیاد به مواد مخدر و مشروبات الکلی بوده و یا این که متارکه نموده‌اند، رفتارهای خرابکارانه بیشتری ‌داشته‌اند. به نظر اینان میزان رفتار خرابکارانه تا حدودی به گروهی که نوجوان یا جوان در آن عضو است، بستگی دارد. این محققان خصوصیات عمدۀ افراد خرابکار را چنین می‌دانند: دارا بودن روابط عاطفی بسیار زیاد نسبت به گروه هم‌سن خود بدون هیچگونه چشم‌داشتی از جانب آن‌ ها، رفتارهای نامناسب در محیط مدرسه، دروغ­گویی مداوم، دزدی بدون این که با صاحب مال برخورد کنند، مقصر ندانستن دوستان و لو ندادن آن‌ ها هنگام لو‌رفتن. در پایان به نظر نوربخش و درویش، عمده‌ترین دلایل خرابکاری، دلایل بیولوژیک، محیطی (فرهنگی، اجتماعی، طبیعی) و خانوادگی می‌باشد. همچنین فرد خرابکار چنین احساس می‌کند که تنها راه به دست آوردن هویت اجتماعی، هویت یافتن در یکی از گروه ­های بزه‌کار موجود در محله است، لذا عضو چنین گروه‌هایی شده و رفتارهای خرابکارانه انجام می‌دهد.

رمضانی (۱۳۷۵)، در “وندالیسم: بررسی موردی عوامل مؤثر بر پیدایش رفتارهای وندالیستی در میان برخی پسران ۸ تا ۱۶ سال ساکن مناطق حاشیۀ خطوط راه آهن در جنوب شهر تهران”، عقیده دارد که متغیرهای زیر ارتباط معناداری با رفتار خرابکارانه دارد: عدم برخورداری ارتباط مناسب با والدین، بد رفتاری خانواده، احساس فقر، تعارض و اختلاف در خانواده، تنبیه شدن نوجوانان در خانه، تنبیه شدن زیاد در مدرسه، احساس تبعیض، احساس سرخوردگی توأم با خشم فرو‌خورده، احساس اضطراب، احساس ناکامی، عدم موفقیت تحصیلی، نسبت بالای تحرک فیزیکی، نسبت بالای وجود ارزش زرنگی و ارزش خشونت در گروه همسالان، تمایل زیاد به انجام تفریحات همراه با هیجان، نسبت بالای اعمال خرابکارانه در محله، نسبت پایین کنترل­های اجتماعی غیر رسمی در خانواده و محله، ترس از طرد شدن از گروه همسالان به دلیل عدم انجام اعمال خرابکارانه، تأثیر گروه همسالان در بروز پرخاشگری و بالأخره وجود روحیۀ پرخاشگری. رمضانی نسبت­های بالای یاد شده در عوامل مذکور را در رابطه با یک گروه کنترلی در نظر گرفته است که خرابکار نیست. محقق این معناداری را بر اساس آزمون آماری کای اسکور در نظر گرفته است. در این پژوهش دو متغیر میزان درآمد متوسط ماهیانۀ خانوادۀ نوجوانان و مدت سکونت خانوادۀ آن‌ ها در تهران، ارتباط معناداری با خرابکاری نداشته‌اند.

نیک اختر (۱۳۷۸)، در تحقیقی تحت عنوان “بررسی عوامل اقتصادی-اجتماعی مؤثر بر خرابکاری” به عنوان نوعی رفتار بزه‌کارانه در بین دانش ­آموزان دبیرستان­های شیراز، به مطالعه خرابکاری پرداخته است. جامعۀ آماری در این پژوهش، دانش ­آموزان دبیرستان‌های شیراز بوده و اطلاعات مورد نیاز از طریق پرسشنامۀ خودگزارشی از یک نمونۀ ۵۲۷ نفری دختران و پسران دبیرستانی که در سن ۱۴تا ۱۹ سالگی قرار داشتند، جمع‌ آوری شده است. یافته های این پژوهش نشان می­دهد، جوانانی که با دوستان بزه‌کار معاشرت داشتند، میزان مشارکت آن‌ ها در فعالیت‌های خرابکارانه افزایش زیادی داشته است. همچنین نتایج تحقیق ارتباط معنی‌داری را بین متغیر‌های دلبستگی و تقیدات خانوادگی جوانان، وجود خانواده های نابسامان، افت تحصیلی، و افزایش سن با رفتار خرابکارانه نشان می­ دهند. دیگر نتایج نشان می­دهد که متغیر نحوۀ گذراندن اوقات فراغت، ارتباط نیرومندی با رفتار خرابکارانۀ جوانان دارد. بدین­سان، پسران بیشتر از دختران در فعالیت‌های خرابکارانه مشارکت ‌داشته‌اند. متغیر بُعد خانوار ارتباط معنی‌داری با رفتار خرابکارانۀ جوانان نشان نداده است. در پایان به نظر محقق، نظریۀ خرده فرهنگی و نظریۀ کنترل اجتماعی توانمندی لازم را برای تبیین رفتار خرابکارانۀ جوانان دارند.

محسنی­تبریزی (۱۳۷۹)، در پژوهشی با عنوان “مبانی نظری و تجربی وندالیسم: مروری بر یافته ­های یک تحقیق” نشان داد که خرابکار­ها از حیث پایگاه اجتماعی اقتصادی والدین، گروه سنی، جنسیت، وضعیت مهاجرت، وضعیت آموزشی، مطلوبیت شرایط خانوادگی، تجارب نخستین دوران کودکی، نحوۀ جامعه­پذیری و تربیت اجتماعی، نوع گروه ­های عضویتی، الگوی گذران اوقات فراغت، نحوۀ سرپرستی عاطفی، سیستم­های پاداش و مجازات، خلق و خو، انتظارات، موضع­گیری­ها و رفتارها با نوجوانان و جوانان غیر خرابکار متفاوت بودند.

بعضی از دانشمندان هم برآنند که اثبات نزدیکی در زمان زوجیت برای تحقق قاعده فراش لازم نیست، بلکه همین که طفل در زمان زوجیت شش ماه پس از انعقاد نکاح، متولد شده باشد ملحق به شوهر است. مبنای نظر مذبور علاوه بر حفظ عفت خانوادگی، دشوار بودن اثبات دخول هم می‌باشد زیرا، نزدیکی جنسی از اموری است که سعی در مخفی داشتن آن می شود و عموماً دیگران از آن آگاه نمی شوند و قابل اثبات نیست، لذا در این گونه موارد باید از قرائن و اوضاع و احوال ظاهری کمک گرفت و به همین مقدار اکتفاء کرد.^[۱۷۳]

به ابوحنیفه هم منسوب است که مجرد عقد نکاح را برای اثبات نسب طفل به شوهر و اجرای اماره فراش کافی دانسته است. لذا مطابق فتوای او چنان چه مردی با زنی عقد کند و بدون این که امکان نزدیکی هم فراهم شود زن را طلاق دهد و آن گاه شش ماه بعد از عقد بچه ای از آن زن متولد شود ملحق به شوهر قبلی آن زن می شود.^[۱۷۴]

به نظر می‌رسد صحیح این باشد که بگوییم ملاک در تحقق اماره فراش، صرف عقد یا دخول بعد از عقد نیست بلکه به دنبال عقد امکان حامله شدن زن از شوهر است که این حالت اکثراً با انزال منی از طریق نزدیکی حاصل می شود و گاهی هم ممکن است از طریق تلقیح مصنوعی و قرار دادن منی شوهر در رحم زن انجام بگیرد بدون این که نزدیکی صورت گرفته باشد و این مبنی با طریقت و أماره بودن فراش هم بیشتر سازگار است که این مطلب در صفحات گذشته توضیح داده شد.

بند چهارم. تولد طفل پس از شش ماه از تاریخ نزدیکی باشد.

این شرط در صورتی است که طفل به طور کامل به دنیا آمده باشد و زندگی مستقل در خارج از رحم داشته باشد. چون کودکی که کم تر از شش ماه بوده باشد قادر به زنده بودن در خارج از رحم نیست، مستند شرعی این سخن دو آیه از قرآن کریم است که از جمع آن دو استفاده می شود که اقل مدت حمل، شش ماه است. یکی آیه … وَ حَملُه وَ فِصالُه ثَلاثونَ شهراً^[۱۷۵]که مجموع ایام حمل و شیر دادن را سی ماه دانسته است و دیگر آیه: والوالداتُ یُرضعنَ اولادَهُنَّ حولَین کاملَینِ لِمَن اَرادَ ان یُتِمَّ الرَّضاعه^[۱۷۶]می‌باشد، که مدت شیر دادن کودک توسط مادر را دو سال کامل ذکر نموده است، که با کسر ۲۴ ماه از ۳۰ ماه کم ترین مدت زمان حمل، ۶ ماه محسوب می شود.

روایات مستفیضه نیز از پیشوایان معصوم (ع) مبنی بر ۶ ماده بودن اقل مدت حمل، وجود دارد از جمله از قول امیر المؤمینین علی (ع) روایت شده که فرمودند: «لا تَلِدُ المَرأهُ لِاَقلُّ مِن سئَّهِ أشهَراً»^[۱۷۷].

در خصوص کودکی که کم تر از شش ماه باشد و سقط گردد از جهت این که تکفین و تجهیز او واجب است به شوهر تعلق پیدا می‌کند نه به لحاظ أماره فراش

بند پنجم. بیش از ده ماه از تاریخ نزدیکی تا ولادت کودک نگذشته باشد

این شرط بر این ساسا ناست که به طور طبیعی جنین بیش از ده ماه در رحم مادر باقی نمی ماند، در اصل شرط فوق، بین فقها، اختلافی نیست، لیکن در حداکثر مدت حمل اختلاف وجود دارد، مشهور فقهاء آن را نه ماه دانسته اند.^[۱۷۸] در این زمینه روایات زیادی هم وارد شده است که حداکثر مدت حمل را نه ماه ذکر ‌کرده‌است.^[۱۷۹]

از قول شیخ طوسی نقل شده است که ایشان حداکثر مدت حمل را ده ماه دانسته و محقق حلی نیز همین نظر را نیکو دانسته است. برخی نیز همچون سید مرتضی علم الهدی و شهید ثانی حداکثر مدت حمل را یک سال ذکر کرده‌اند.^[۱۸۰]در بین فقهای معاصر نیز امام خمینی (ره) و آیت ا… خوئی (ره) این قول را ترجیح داده‌اند.^[۱۸۱]

شهید ثانی روایاتی را که دلالت دارند بر این که حداکثر مدت حمل نه ماه است، حمل بر مورد غالب کرده و امکان این که فرزندی در رحم مادر تا یک سال بماند را معقول و ممکن دانسته است.^[۱۸۲]

قانون مدنی ایران در این مسأله بر خلاف معمول، از قول مشهور فقهاء شیعه پیروی نکرده است بلکه در راه مصلحت خانواده و طفل، حداکثر مدت حمل را ده ماه قرار داده است که راه حلی معقول است و با داده های علمی نیز انطباق بیشتری دارد. برخی از حقوق ‌دانان در تعلیل ذکر مدت ده ماه به عنوان حداکثر مدت حمل در قانون مدنی ایران اظهار داشته اند، به نظر می‌رسد قانون ما در این مورد از حقوق فرانسه و سوئیس نیز الهام گرفته باشد، در حقوق این کشورها حداقل مدت حمل ۱۸۰ روز و حداکثر آن ۳۰۰ روز است.^[۱۸۳]

در نتیجه اگر فاصله بین عقد نکاح و تولد طفل کم تر از شش ماه باشد، نمی توان او را ملحق به شوهر دانست زیرا با توجه به حداقل مدت حمل باید گفت نسب او ناشی از زنا یا وطی به شبهه است و نطفه در زمان زوجیت منعقد نشده است، این قول مشهور فقهای شیعه است، لکن به برخی از فقهاء از قبیل شیخ طوسی و شیخ مفید منسوب است که گفته اند: در این صورت شوهر مخیر است بین نفی طفل و اقرار به نسب چنان چه اقرار کند، طفل به او تعلق خواهد گرفت.^[۱۸۴]

مقصود از کلمه ماه

برابر قانون مصوب ۱۱ فروردین ۱۳۰۴، ماه و سال شمسی در تقویم رسمی ایران پذیرفته شده است و ماده ۶۱۲ قانون آئین دادرسی مدنی نیز مقرر داشته است که سال، دوازده ماه است و ماه مطابق با ماه شمسی است لذا در قانون مدنی مقصود از این کلمه ماه شمسی است. ولی نظر ‌به این که در فقه، ماه قمری ملاک عمل است و قانون مدنی هم منطبق با احکام فقهی متخذ از فقه می‌باشد، محمول بر آن می‌گردد و در برخی از اصلاحات جدید قانونی از جمله تبصره ۱ ماده ۱۲۱۰ اصلاحی قانون مدنی هم، سال قمری به صراحت پذیرفته شده است، ‌بنابرین‏ کلمه ماه در شرایط ذکر شده و هم چنین در ماده ۱۱۵۸ و ماده ۱۱۵۹ ق.م. باید به ماه قمری تفسیر گردد که گاهی ۳۰ روز و گاهی ۲۹ روز است.^[۱۸۵]

فصل دوم:اجرای قاعده فراش ‌در مورد طفل متولد بعد از انحلال نکاح

چنانچه کودک بعد از انحلال نکاح متولد شود و با توجه سابق زن وجود داشته باشد، مطابق أماره فراش طفل به شوهر سابق تعلق می‌گیرد. در این مسأله دو فرض وجود دارد: فرض اول این است که طفل قبل از ازدواج مجدد زن به دنیا آمده باشد و فرض دوم این است که زن بعد از انحلال نکاح اول، شوهر دیگر اختیار کرده و در دوران زوجیت دوم، طفل به دنیا آمده باشد.

مبحث اول:تولد کودک قبل از ازدواج مجدد زن

اگر از تاریخ انحلال تا تولد طفل بیش از ده ماه نگذشته باشد، بر اساس قاعده فراش، طفل به شوهر سابق منتسب می شود. در این فرض نزدیکی جنسی مبدأ احتساب مدت حمل قرار نمی گیرد، بلکه از آن جا که در دوران زوجیت همیشه امکان نزدیکی وجود دارد، زمان انحلال نکاح مبدأ احتساب قرار می‌گیرد و دیگر این که هنوز زن ازدواج مجدد نکرده و فعلاً فراش دیگری وجود ندارد که با فراش قبلی تعارض داشته باشد.^[۱۸۶]

ماده ۱۱۵۹ ق.م. هم در همین فرض مقرر داشته است: هر طفلی که بعد از انحلال نکاح متولد شود، ملحق به شوهر است مشروط بر این که مادر هنوز شوهر نکرده و از تاریخ انحلال نکاح تا روز ولادت طفل بیش از ده ماه نگذشته باشد.

گفتار اول:تولد کودک بعد از ازدواج مجدد زن