ویژگی نهایی شادمانی ذهنی این است که این سازه صرفاً به خلقیات زود گذر^۱[۲۲]نمی پردازد بکله بر حالات بلند مدت تر^۲[۲۳]تکیه دارد. با اینکه خلق یک شخص احتمالاً با هر رویدادی نوسان می‌یابد، پژوهش گر شادکامی به خلقیات شخصی در بعد زمان طولانی علاقمند است. به هر حال آنچه در یک لحظه غالباً منجر به شادمانی می شود ممکن است همان چیز نباشد که در بلند مدت هم شادمانی ذهنی را موجب می شود(لیمبومیرسکی، ۲۰۰۵).

۲-۲۱٫ ویژگی افراد شاد:

اولین بررسی گسترده در حوزه شادمانی ذهنی را ویلسون^۳[۲۴](۱۹۶۷) به رشته تحریر کشید و نقطه نظرات توصیفی آن زمان را ‌در مورد شخصی شاد بدین گونه جمع بندی کرد: جوان ، سالم ، دارای تحصیلات خوب، دارای دستمزد خوب، برون گرا، خوش بین، بدون نگرانی، مذهبی، متأهل، با عزت نفس بالا، دارای روحیه شغلی و آرزوهای معتدل. اما تحقیقات بعدی همه توصیفات ویلسون را به اثبات نرسانده اند. مثلاً جوانی و تحصیلات به عنوان پیش نیازهای شادکامی به اثبات نرسانده اند(نقل از مظفری، ۱۳۸۲).

کمپل^۴[۲۵]کنورس^۵[۲۶]و راجرز (۱۹۷۶) نشان داداند که عوامل جمعیت شناختی (مثل سن، جنس، تحصیلات و وضعیت زناشویی، روی هم کمتر از ۲۰ درصد واریانس دخیل در شادکامی را تشکیل می‌دهند. یا آندریوس^۱[۲۷]و ویتی^۲[۲۸](۱۹۷۶) فقط ۸ درصد از تغییر پذیری در رضایت از زندگی را با بهره گرفتن از متغییرهای جمعیت شناختی تبیین کردند(نقل از مظفری، ۱۳۸۲). و آرگایل ‌به این نتیجه رسید که این قبیل متغییرها فقط ۱۵ درصد از واریانس دخیل در شادکامی را شامل می شدند. متغیرهایی از قبیل آموزش، وضعیت نژادی و سن اغلب در سطوح خیلی پایین ‌با گزارش های شادکامی همبسته بوده اندوهمبستگی بین درآمدوشادکامی در اغلب کشورها پایین نشان داده شده است (دنیر، ۲۰۰۰)

قطره ای (۱۳۸۵) در پژوهش خود به نقل از ژانوف^۳[۲۹]و بولمن^۴[۳۰]،(۱۹۸۹)؛ مایرز،(۱۹۹۳) ؛ دومنت^۵[۳۱](۱۹۹۸)؛ لارسن^۶[۳۲]، (۱۹۸۹) ؛ دمبروبروک^۷[۳۳]،(۱۹۸۹) سلیگمن ؛ (۱۹۹۱) افراد شاد را دارای ویژگی های زیر می دانند:

اول آن که از عزت نفس و احترام به خود بالایی برخوردارند و خودشان را دوست دارند. در یکی از آزمون‌های عزت نفس با جمله هایی نظیر«من از با خود بودن لذت می برم» و «من ایده های خوبی دارم» کاملاً موافق هستند. این افراد به اخلاقیات توجه بسیار دارند و عقلایی رفتار می‌کنند.

دوم آنکه افراد شاد احساس کنترل شخصی بیشتری را در خود احساس می‌کنند، آن هایی که در انجام امور بیشتر به توانایی‌های خود می اندیشند تا به درماندگی و ناتوانی خویش ، با استرس مقابله بیشتری می‌کنند.

سوم آنکه افراد شاد، خوش بین هستند به افراد خوش بین با این جملات موافقت کامل دارند که وقتی با کار جدیدی روبرو شوم، انتظار موفقیت در آن را دارم». این افراد موفق تر سالم و شادتر از افراد بدبین هستند.

دنیرو همکاران (۱۹۹۷) ویژگی های افراد شادکام را این گونه توصیف می‌کنند:

داشتن دستگاه ایمنی قوی تر، عمر طولانی تر، برخورداری از روابط اجتماعی بهتر، مقابله مؤثر با موقعیت های مشکل، خلاقیت و موفقیت بیشتر و گرایش زیادتر برای کمک به دیگران.

طبق نظریه لازاروس و فلکمن (۱۹۸۴) ، افراد شادکام، افکار و رفتارهایی دارند که سازگار و کمک کننده می‌باشد، با دید روشنی به امور می نگرند، دعا و نیایش دارند، به طور مستقیم برای حل مسائل از خود کوشش و تلاش نشان می‌دهند و به موقع از دیگران کمک می طلبند، از طرف دیگر افراد غیر شادکام به طور مخرب فکر و عمل می‌کنند در خیلات فرو می‌روند، خدا و دیگران را سرزنش کرده و از کار کردن جهت حل مشکلات اجتناب می ورزند(نقل از مظاهری ، ۱۳۸۶).

۲-۲۲٫ تاریخچه کاربرد REBT برای کودکان و نوجوانان

جالب است بدانیم در حالی که بسیاری از درمانگران شناختی –رفتاری زمان شروع جنبش شناختی – رفتاری را اواخر دهه ۶۰ یا اوایل دهه ۷۰ می دانند (برای مثال ماهونی، ۱۹۷۴)، کاربرد روش های شناختی به شکل REBT برای والدین و نیز برای درمان روانشناختی افراد جوان و نوجوان با رهبری آلبرت الیس^۱در اواسط دهه ۵۰ آغاز شد (دابسون^۲ ۲۰۱۰ ) این رویکرد در آغاز، رواندرمانی منطقی نامیده می شد، اما بعدها به آن درمان منطقی – هیجانی گفته شد و امروزه به درمان منطقی ، هیجانی – رفتاری مشهور است (اگبچاک^۳[۳۴]و همکاران، ۲۰۰۸) نقش الیس در دنیای کودکان و نوجوانان در سه حوزه متفاوت و جدا از هم قابل بررسی است: الف، REBT اساسی با کودکان و نوجوانان ب)در مدارس به شکل آموزش نظریه هیجانی و ج) برای آموزش والدین ( برنارد^۴، ۲۰۰۸).

پ.مدیران اجرایی، طراحان و معماران استراتژی در این مکتب هستند.

1. 1. این مکتب در محیط های پویا قابلیت کاربرد دارد.

1. 1. در این مکتب عامل خلاقیت از اهمیت بسزایی برخوردار است.

   

1. 1. استراتژی در این مکتب، چشم انداز ونگرش سازمان به آینده را منعکس می‌سازد.

1. 1. مکتب ‌کارآفرینی همانند مکتب موقعیت یابی گرایش به رشد اقتصادی دارد.

1. 1. پدیده رایج در این مکتب رهبری است و ضامن موفقیت سازمان، رهبری آن است.

1. 1. تمرکز بیشتر بر فرصت های پیشرواست.

1. 1. تمرکز مکتب کارآفرینی بر مالکیت خصوصی توسط مدیران قدرتمند است.

1. مکتب ‌کارآفرینی نشان دهنده ی یک بصیرت منحصر به فرد در آینده است.(مینتزبرگ^[۹۹] ۲۰۰۱)

نایت^[۱۰۰](۱۹۶۷) کارآفرینی را هم معنی ریسک زیاد و اداره کردن عدم قطعیت می پنداشت. پیتر دراکر نیز از این موضوع نیز فراتر رفت و کارآفرینی را با خود مدیریت برابر پنداشت. از نظر او، عمل کارآفرینانه یعنی عمل ریسک پذیری اقتصادی مهم ترین بخش از کار مؤسسه‌ تجاری است و یک مؤسسه‌ ی تجاری یک مؤسسه‌ ی کارآفرینانه است. ( دراکر^[۱۰۱]، ۱۳۷۷)

۴٫۴٫۲ مکتب شناختی (ادراکی)

بر مبنای این مکتب، استراتژی فرایندی اقتضایی است. لذا به استناد ‌به این مکتب می توان آن چه را که در ذهن افراد می گذرد را همن گونه که ایشان می اندیشند، مطرح ساخت. در این مکتب شناخت به عنوان یک فرایند ذهنی به منظور ساخت و توسعه استراتژی همانند تفسیری خلاق، جهت به تصویر کشیدن واقع بینانه واقعیت ها صورت می‌گیرد.(مینتزبرگ، ۱۹۹۸)

از جمله ی ویژگی‌های این مکتب می توان به موارد ذیل اشاره کرد:

الف. در این مکتب استراتژی به عنوان یک نگرش مطرح می شود.

ب. تنظیم استراتژی ‌بر اساس این مکتب یک فرایند اقتضایی است.

پ.دستیابی به استراتژی به عنوان یک مفهوم تلقی می شود.

ت. راهبرد در این مکتب به عنوان شناخت و تفسیر از جهان تلقی می شود. (علی احمدی، فتح الله، تاج الدین، ۱۳۸۴)

۵٫۴٫۲ مکتب یادگیری:

در این مکتب، فرایند تنظیم استراتژی یک فرایند توام با یادگیری عمومی است.‌بنابرین‏ نیازی به اعمال قدرت ویا تحمیل استراتژی در کل سازمان نخواهد داشت.

مکتب یادگیری به دنبال پاسخی به ان چه که سازمان ها را برای تحقق اهدافشان ترغیب می‌کنند، نیست.بلکه واقعیت هایی را که سازمان ها درشرایط پیچیده و پویا با ان مواجه هستند را دنبال می‌کند. لیند بلوم^[۱۰۲]، هام^[۱۰۳] و مارچ^[۱۰۴] در میان سال های ۱۹۶۳ تا ۱۹۹۰ در این خصوص به نظریه پردازی پرداختند.

ویژکی های این مکتب را می توان موارد زیر دانست:

الف. دیدگاه این مکتب مبتنی بر استراتژی های نوظهور است.

1. رویکرد های علمی معمولا این مکتب را توصیه می‌کنند.

پ.در مکتب یادگیری، مدیریت استراتژیک به عنوان مدیریت تغییر مطرح نمی شود، بلکه به عنوان مدیریت به وسیله ی تعییر مطرح می شود. ( مینتزبرگ^[۱۰۵]، آلساراند^[۱۰۶]، لمپل^[۱۰۷]،۱۳۸۴)

۶٫۴٫۲ مکتب قدرت گرایی:

مکتب قدرت گرایی نگرشی است که بر اساس ان شکل دهی استراتژی در قالب فرایند نقد و بررسی حاصل می شود. بر اساس این مکتب استراتژی به عنوان یک فرایند آشکار تاثیر گذار، با تأکید بر کاربرد قدرت و سیاست، جهت نقد استراتژی ها تعریف می‌شوند. هدف از کاربرد کلمه ی قدرت در این مکتب، توضیح ‌و تشریح مراتب تاثیر و نفوذ است که از دوحوزه ی داخلی و خارجی نشأت می‌گیرد. ( همان ماخذ، ۱۳۸۴)

این مکتب اعتقاد دارد که قدرت و سیاست،فرایند تدوین استراتژی را شکل می‌دهند.این فرایند می‌تواند در داخل سازمان باشد و یا به شکل رفتار خود سازمان در محیط خارجی اش جلوه کند. استراتژی هایی که زاده ی چنین مکتبی هستند، معمولا ناگهانی و پیش‌بینی نشده اند و بیشتر شکل موقعیت یا ترفند به خود می گیرند تا چشم انداز. (علی احمدی، فتح الله، تاج الدین، ۱۳۸۴)

این مکتب از دو دیدگاه خرد و کلان بررسی می شود، دیدگاه خرد استراتژی سازی را تعامل از طریق متقاعد سازی و چانه زنی می‌داند. از سویی دیگر قدرت کلان، سازمان را به عنوان واحدی در نظر می‌گیرد که با کنترل سایر سازمان ها یا همکاری با آن ها و یا با بهره گرفتن از مانور استراتژی های جمعی در انواع مختلف شبکه ها وائتلاف ها، رفاه خود را افزایش می‌دهند. (میتزنبرگ، آلستراند، لمپل ، ۱۳۸۴)

۷٫۴٫۲ مکتب فرهنگی:

به دنبال توسعه و گسترش فرهنگ در مدیریت که طی سال های ۱۹۸۰ مطرح شد، توجه استراتژیست هایی نظیر رنمان^[۱۰۸] و نورمن^[۱۰۹] ‌به این عامل معطوف شد و مفاهیم آن در قالب مکتب فرهنگی گسترش یافت. برای شناخت مفهوم مکتب فرهنگی در ابتدا به تفسیر مفهوم فرهنگ می پردازیم. تلفیق فرهنگ و سازمان، ذهن سازمان^[۱۱۰] را تشکیل می‌دهد، یعنی عقاید مشترکی که در سنن و عادات و بروز رفتار های ملموس تر مثل داستان ها، متل ها و محصولات منعکس می شود. پتی گرو^[۱۱۱] (۱۹۸۵) فرهنگ سازمانی را بافت اجتماعی معنی داری می‌داند.این بافت شباهت زیادی به بافت بدن انسان دارد و ساختار ضعیف سازمانی را به فرایند های قوی سازمانی بدل می‌کند. به بیان دیگر فرهنگ بیان گر قدرت زندگی سازمان یعنی روح کالبد فیزیکی آن است. ( بتیس و پراهالاد، ۱۹۸۶)^[۱۱۲]

ویژگی های این مکتب به شرح زیر است:

الف. بر مبنای مکتب فرهنگی، ساخت استراتژی به مثابه فرآیندی ریشه در نیرو های اجتماعی دارد.

1. مکتب فرهنگی مبتنی بر شناخت جمعی و گروهی است و ‌استراتژی ها حاصل آرمان مشترک سازمان است.

پ.بر اساس این مکتب ساخت استراتژی حاصل تعامل اجتماعی است که بر پایه ی عقاید و درک مشترک اعضای سازمان بنا شده است. (مینتزبرگ، آلساراند، لمپل،۱۳۸۴)

۸٫۴٫۲ مکتب محیطی:

تمرکز نیرو های محیطی بیشتر بر نیروهایی است که در بیرون سازمان، مجموعه را تحت تاثیر خود قرار می‌دهند. برخلاف مکاتب دیگر که از این نیروها به عنوان نیرو های تاثیر گذار یاد می‌کنند، در مکتب محیطی، عوامل خارجی بازیگران و نقش آفرینان اصلی صحنه هستند.

این مکتب روابط میان عوامل تاثیر گذار محیطی و صفت های مشخص سازمان را توصیف می‌کند. به عبارت دیگر بر مبنای این مکتب تغییرات و تحولات محیطی است که شکل گیری استراتژی را امکان پذیر می‌کند. پیروان این مکتب براین باورند که سازمان ها نمی توانند هیچ گونه تاثیری بر محیط داشته باشند.

ویژگی های این مکاتب بدین شرح است:

الف. تمرکز محیط بر عوامل خارجی و محیطی است.

1. تغییرات و تحولات محیطی، فرایند های شکل گیری ‌استراتژی را تسهیل می‌کنند.

پ.رهبری یک عنصر گذرا با هدف مطالعه ی محیط و تضمین انطباق آن با سازمان است. (همان ماخذ، ۱۳۸۴(

• 1. ماهیت استراتژی:

راهبرد و تصمیم های استراتژیک معمولا دارای ویژگی هایی هستند که آن ها را از سایرتصمیم های سازمانی مجزا می‌کند. برخی از این ویژگی ها به شرح ذیل است: (رحمان سرشت، ۱۳۸۴)

۲-۴٫ انواع سود: درآمد عملیاتی در مقابل درآمد غیرعملیاتی

مفهوم سود،هردوگروه درآمدعملیاتی و درآمدغیرعملیاتی را دربر می‌گیرد. درآمدعملیاتی عبارت ازدرآمدی است که ازفعالیت های اصلی ومستمر واحدتجاری حاصل می‏گرددوباعناوین مختلفی ازقبیل فروش،حق الزحمه،سودتضمین شده،سودسهام وحق امتیازمورداشاره قرارمی گیرد(استانداردهای حسابداری ایران، ۱۳۸۷).

مفهوم سود عملیاتی بر اندازه گیری کارایی واحد تجاری تأکید دارد و آن را کانون توجه قرار می‏ دهد. در محاسبه سود عملیاتی تأکید بر اصطلاح «عملیاتی» است. بدین معنی که تغییرات مربوط، تنها از عملیات اصلی ناشی می شود و ‌به این ترتیب، مقایسه آن با عملیات دیگر امکان پذیر می‌گردد. درضمن کارایی نسبی مدیریت نیز بهتر آشکار می شود. اگرچه فعالیت‌های غیرعملیاتی نیز تحت تأثیر کارایی مدیریت قرار می‌گیرد، اما تعیین استانداردهایی که بتوان نتایج حاصل را با آن مقایسه کرد، مشکل است. به هرصورت حداقل کاری که می توان انجام داد تفکیک فعالیت‌های عملیاتی و غیرعملیاتی از یکدیگر است. ضمن اینکه اغلب پیشنهاد شده است که فعالیت‌های غیرعملیاتی به طور جداگانه گزارش شوند، زیرا ماهیت مکرر ندارند. در این ارتباط چنانچه اقلام غیرمکرر ناشی از عملیات اصلی باشند، سود عملیاتی باید این اقلام را نیز دربرگیرد تا معیار مناسبی را برای سنجش توان سودآوری و پیش‌بینی و ارزیابی روند سود فراهم کند.طرفداران مفهوم سود عملیاتی بر این باورند سود خالص گزارش شده ‌بر اساس این مفهوم، برای انجام مقایسه بین دوره ها و میان واحدهای انتفاعی مختلف و همچنین پیش‌بینی مناسب تر است. علاوه بر این اگرچه طبقه بندی اقلام عملیاتی و غیرعملیاتی مشکل است، اما حسابداران باتجربه می‌توانند این تفکیک را بهتر انجام دهند. از سوی دیگر، به رغم تأکید تحلیلگران مالی بر رقم یگانه سود خالص، افشای اقلام عملیاتی و غیرعملیاتی حائز اهمیت بسیاری می‌باشد. ‌بنابرین‏ اگر قرار بر استناد بر یک رقم سود باشد، به نظر طرفداران مفهوم سود عملیاتی، سود خالص عملیات جاری معیار مناسب تری برای ارزیابی عملکرد جاری محسوب می شود(صفرپور و صفرپور، ۱۳۸۷).علاوه بر درآمدهای عملیاتی، درآمدهای دیگری نیز وجود دارد دراثرفعالیتها ‌و عملیات فرعی وجانبی شرکت ایجاد می ‌شود و در صورت سودو زیان متداول نیز،پس ازسودعملیاتی گزارش می‌گردد. میزان تکرارپذیری وپایداری ونیز میزان محتوای اطلاعاتی ایندسته ازدرآمدهاکه جزءغیرعملیاتی سودراتشکیل می‌دهند، موضوعی است که مورداختلاف نظراندیشمندان حسابداری وموردسؤال استفاده کنندگان اطلاعات حسابداری واقع شده است. ماهیت غیرعملیاتی این اقلام،همواره باعث ایجادپرسش هاوابهام های زیادی پیرامون سایرویژگیهای این اقلام،مانند پایداربودن آن ها،مربوط بودن آنهابه سودهای آتی و نیزمربوط بودن آن ها به ارزش بازارشرکت،گشته است (ایزدی نیا و دری، ۱۳۸۹).

۲-۵٫ دستکاری سود^[۱۲]

بریتون و استولوی^[۱۳] (۲۰۰۰)، دستکاری حساب‌ها را ‌به این صورت تعریف نموده اند:استفاده از بصیرتهای مدیریتی به منظور انتخاب روش های حسابداری یا طراحی معاملات، به طوری که بر امکان انتقال ثروت میان شرکت و جامعه (هزینه های سیاسی)، فراهم‏کنندگان وجوه (هزینه سرمایه) و یا مدیران (طرحهای پاداش) اثر کند. در انتقال ثروت میان شرکت و جامعه و همچنین شرکت و فراهم‏کنندگان وجوه، شرکت از انتقال ثروت نفع می ‏کند ولی در انتقال ثروت میان شرکت و مدیران، مدیران به نفع خود و به ضرر شرکت عمل می‏ کنند.اعمال مناسب الزامات استانداردهای حسابداری همراه با افشای اطلاعات اضافی درصورت لزوم، منجر به ارائه صورت‌های مالی به نحو مطلوب می شود و درصورتیکه مدیران بااستفاده از بصریتهای مدیریتی، در چارچوب اصول پذیرفته شده حسابداری به دستکاری حساب‌ها دست بزنند، ارائه صورت‌های مالی منصفانه نخواهد بود. اگر این دستکاری ها با نقض اصول پذیرفته شده حسابداری صورت گیرد، تقلب محسوب می شود (زمانی، ۱۳۸۸). در نگاره ۲-۱ چارچوبی را که بریتون و استولوی (۲۰۰۰) برای طبقه بندی انواع دستکاری در حساب‌ها ارائه داده‌اند ارائه شده است. این چارچوب بر این اصل بنیادی بنا نهاده شده است که اطلاعات مالی تأثیر عمده ای بر کاهش هزینه های تأمین مالی شرکت دارند. این کاهش منوط به بهبود تصور سرمایه گذاران از ریسک شرکت است(مشایخی و همکاران، ۱۳۸۴).

دستکاری سود عبارت است از تغییر دادن سود توسط مدیران به شکل آگاهانه و با مقاصد خاص. حساب‌ها با این هدف دستکاری می‌شوند که تصور بازار از ریسک شرکت را تحت تاثیر قرار دهند. در مدل ارائه شده توسط بریتون و استولوی (۲۰۰۰) ریسک به دو بخش متفاوت تقسیم شده است. اولین بخش ریسک با پراکندگی بازده مرتبط است و با سود هر سهم اندازه گیری می شود. دومین بخش متناظر با ساختار مالی شرکت است و با نسبت بدهی به دارایی سنجیده می شود.چارچوبی که آن ها ارائه داده‌اند. فعالیت های مربوط به دستکاری حساب ها را در ارتباط با این دو جنبه از ریسک طبقه بندی می‌کند.

نگاره ۲-۱٫ چهارچوبی برای طبقه بندی انواع دستکاری در حساب‌ها

دستکاری در حساب‌ها

تعدیل در تصور سرمایه گذاران از ریسک

بازده:

سود هر سهم (EPS)

ریسک ساختاری:

نسبت بدهی

مدیریت سود در

مفهوم کلی آن

حسابداری بدیع

(آرایشی)

منظر حرفه ای

منظر دانشگاهی

بیشینه سازی سود

هموارسازی سود

مدیریت سود

سود هر سهم نسبت بدهی

تأثیر بر سطح

EPS

کاهش پراکندگی

EPS

کاهش EPS جاری به منظور افزایش EPS آتی

تحقیقات تجربی صورت نگرفته است/ نظر حرفه ای

تحقیقات تجربی کمی صورت گرفته است

تحقیقات تجربی کمی صورت گرفته است

تحقیقات تجربی نسبتاً خوبی انجام شده است

تحقیقات تجربی نسبتاً خوبی انجام شده است

مطالعات

تفسیرها

۲-۶٫ مفهوم مدیریت سود

خلاقیت از دیدگاه روانشناسی، پدیدار شدن تلفیقی از اندیشه­ های نو به وسیله شهودگرایی از منابع ناشناخته تعریف شده است. از تعریف­های عنوان شده درباره خلاقیت ‌می‌توان نتیجه گرفت که درمورد مفهوم خلاقیت، یک توافق عمومی، ولی کند در شرف ظهور است. علی­رغم توافق عمومی محدود، درمورد تعریف نظری و عملیاتی خلاقیت، این اعتقاد که خلاقیت مفهومی چند بعدی است در حال تکوین است، ‌می‌توان خلاقیت را تولید ایده­ ها، رهیافت­ها و مفاهیم اصیل، بدیع و جدیدی دانست که از رفتار­ی انطباق پذیر برخوردار باشد. پاره­ای از محققان می­گویند: تاکنون کوشش­های بسیاری برای تعریف خلاقیت صورت گرفته است.

در جهان بینی مازلو از «نیاز به شکوفایی» به عنوان بالاترین نیاز یاد شده است؛ سقراط ، توانایی یک شاعر را نه هنر، بلکه الهام می­داند؛ جان دیویس در توصیف تفاوت و تشابه کار دانته و هنرمند می­گوید: در هر دو گروه، تفکری عاطفی و احساساتی وجود دارد که خمیر مایه آن ها، دربرگیرنده ایده­ ها یا معانی قابل تحسین است. هر دو به الهام یعنی آمیختگی نهایی ایده­ ها در ذهن نیمه آگاه متکی هستند، توماس کارلایل معتقد است که بخشی از فعالیت­های ذهنی دربرگیرنده تفکر عقلانی و بخش دیگر شامل فعالیت­های ذهن ناخودآگاه است که به طور مبهم درک شده یا در برابر آن کنترل نداریم. وی می­گوید: « ناحیه تعمق در زیر ناحیه بحث ‌و استدلال آگاهانه قرار داشته، در عمق ساکت و اسرارآمیز این ناحیه، نیرویی حیاتی نهفته است. اگر چیزی بخواهد خلق بشود، باید در این ناحیه قرار داشته باشد. بروستر می­گوید: فرایند خلق و ابداع همان فرایند تغییر، فرایند رشد و فرایند تکامل است که در حیات ذهنی ما رخ می­دهد( باباپور،۱۳۷۸ص۳۷).

۲-۱۷-۲-۲- خلاقیت از دیدگاه سازمانی

خلاقیت در فرهنگ مدیریت و سازمان؛ یعنی به کارگیری توانایی ذهنی برای ایجاد یک تغییر هدفدار در جهت بهبود یا ارتقای کمی و کیفی فعالیت­های سازمانی است. به لحاظ شتاب تغییرات فنی و رقابت جهانی توانایی سازمان در توسعه و ارائه محصولی جدید، دارای تأثیری مهم بر عملکرد بلندمدت سازمان است و خلاقیت می ­تواند نقش مهمی رادر این عرصه ایفا کند. همچنین ، خلاقیت در سازمان دارای نقش و تأثیراتی نظیر افزایش کیفیت راه حل مسائل تحریک و ارتقای نوآوری، افزایش انگیزه و تعهد در سازمان و افزایش عملکرد مؤثر تیم­هاست. چنین تصویری از آینده، ما را به سوی شناخت خلاقیت و تسری آن در سازمان رهنمون می­ کند(مام فورد،۲۰۰۰،ص۱۵۸ ).

خلاقیت یعنی ارائه فکر و طرح نوین برای بهبود و افزایش کمیت یا کیفیت فعالیت­های سازمان؛ برای مثال افزایش بهره ­وری، افزایش تولیدات یا خدمات، کاهش هزینه­ ها ارائه تولیدات یا خدمات از روش بهتر، رسیدن به تولیدات یا خدمات جدید و ….

روبرت جی اسنبرگ و لینداای اوهارا در بررسی­ های خود، شش عامل را در خلاقیت افراد مؤثر دانستند؛

الف) دانش: داشتن دانش پایه­ای در زمینه­ای محدود و کسب تجربه و تخصص در سالیان بسیار

ب) ‌توانایی عقلانی: توانایی ارائه ایده خلاق از راه تعریف مجدد و برقراری ارتباطات جدید در مسائل؛

ج) سبک فکری: افراد خلاق معمولا در برابر روش ارائه شده از سوی سازمان و مدیریت ارشد، سبک فکری ابداعی را برمی­گزینند.

د)انگیزش: افراد خلاق برای به فعل درآوردن ایده­های خود برانگیخته می­شوند.

ه) شخصیت: افراد خلاق ویژگی­های شخصیتی­ای مانند؛ پی­گیر بودن، مقاوم بودن در برابر فشارهای بیرونی و داخلی و نیز مقاوم بودن در برابر وسوسه­های هم رنگ جماعت شدن دارند.

و) محیط کار: افراد خلاق در داخل محیط­های حمایتی بیشتر امکان ظهور می­یابند.

این محققان مشخص کردند که عمده­ترین دلیل کارایی نداشتن برنامه ­های آموزش خلاقیت، تأکید صرف این برنامه­ ها بر اندیشه خلاق به عنوان یکی از شش منبع مؤثر در خلاقیت است(اسحاقی، ۱۳۸۷،ص۱۴و۱۵). اما به هر حال استنبرگ، خلاقیت را شامل برقرار کردن ارتباطات جدید، دیدن چیزها با روشی جدید و تعریف جدید مسائل می­داند.

جورج اف نلر در کتاب هنر و علم خلاقیت برای خلاقیت، مراحل چهارگانه آمادگی، نهفتگی، اشراق و اثبات را ذکر ‌کرده‌است از این دید افراد خلاق نخست با مسئله یا یک فرصت آشنا شده و سپس از راه جمع ­آوری اطلاعات با مسئله یا فرصت موردنظر درگیر می­شوند. در مرحله بعد، افراد خلاق روی مسئله تمرکز ‌می‌کنند. در این مرحله فعالیت سودمندی صورت نمی­گیرد و فرد در نظم دادن به اندیشه­ ها، تجربه ها و زمینه ­های پیشین خود با هدف رسیدن به یک ایده نو می­ کوشد. درگیری ذهنی عمیق فرد، خودآگاه و ناخودآگاه فراهم کردن فرصت برای اندیشیدن بر هر مسئله به خلق و ظهور ایده­های نو می­انجامد. در نهایت، فرد خلاق درصدد بر­می ­آید صلاحیت و پتانسیل ایده خویش رابه اثبات برساند (اسحاقی،سیدحسین،۱۳۸۷،ص۱۵).

صاحب نظران مدیریت توافق جمعی ‌در مورد چیستی این موضوع ندارند و هر کدام به زعم خود تعریف متفاوتی از خلاقیت ارائه کرده ­اند. اگرچه هنگامی که این تعریف در حیطه سازمان انجام می­ شود، در مفهوم دانشی که منجر به تولید کالا، فرایند یا ارائه خدمات جدید به منظور اقزایش سود رقابتی و تامین نیاز مشتری می­ شود مشترک است.

بر اساس برآیند این تعاریف، ‌می‌توان خلاقیت را نوعی تفکر به شمار آورد که برآیند نیروهای تعقلی و تخیلی فرد است و محدودیت­های موجود را در می­نوردد؛ تا ایده­های نو ابداع کند؛ به تولید کالا، فرایند یا خدمات جدید می­انجامد و موجب سودآوری سازمان شده و بقای آن را تضمین می­ کند(قرانی پور و پولادی،۱۳۸۵).

۱۸- ۲- ۲- نظریه­ های خلاقیت

تاکنون به اجمال پیرامون ماهیت خلاقیت و مفاهیم مرتبط، مطالبی ارائه شد و اکنون مناسب است به طرح دیدگاه­ های مربوط به خلاقیت بپردازیم. دیدگاه یا نظریه، معمولاً نقطه نظر و دانشی است که درباره یک موضوع شکل گرفته است. در خلاقیت دیدگاه ­ها یا نظریه­ های متفاوتی وجود دارد که هر یک به جوانب مختلف خلاقیت پرداخته­اندکه عبارتند از(نلر،ترجمه مدد،۱۳۶۹):

1. نظریه های فلسفی خلاقیت

   1. نظریه­ های جهان باستان

الف- آفرینش­گری(خلاقیت) به عنوان الهام خدایی: یکی از قدیمی­ترین مفاهیم آفرینش­گری دایر بر این است که آفرینش­گر، از الهام خدایی برخوردار است. این مفهوم عمدتاًً به وسیله افلاطون عنوان شد که اعلام داشت، هنرمند در لحظه آفرینش، به دلیل این که در کنترل خود نیست عامل نیرویی برتر می­ شود و…

ب- آفرینش­گری به عنوان دیوانگی: سنت دیگری که به دوران باستان برمی­گردد آفرینش­گری را طبیعتاً شکلی از دیوانگی تلقی می­ کند. این دیدگاه خودجوشی و غیرعقلایی بودن ظاهری آفرینش­گری را نتیجه جنون می­داند.

۲-۱ نظریه­ های جدید فلسفی